ચૌદ પૂર્વ (१४ पूर्व) એટલે શું – સરળ ભાષામાં સમજીએ:

“પૂર્વ” નો અર્થ: ‘પૂર્વ’ એટલે બહુ પ્રાચીન ≥ પહેલાનું જ્ઞાન/ગ્રંથ. ચૌદ પૂર્વ એટલે જૈન ધર્મના બહુ જ જુના અને અત્યંત વિશાળ જ્ઞાનવાળા ચૌદ ગ્રંથો (શાસ્ત્રો).

આ ચૌદ પૂર્વો મૂળે અગમોના ૧૨મા અંગ દૃષ્ટિવાદ ના એક ભાગ હતા. એમાં જૈન ધર્મનું અત્યંત વિસ્તૃત જ્ઞાન હતું –

• તત્ત્વજ્ઞાન (આત્મા, કર્મ, મોક્ષ વગેરે)
• દર્શન અને તર્ક
• જૈન બ્રહ્માંડ-વિજ્ઞાન (જનાવા, લોક–આલોક)
• સાધુચર્યા, પરમ বৈરાગ્ય, ઉપશમ, ક્ષપક વગેરે

પરંપરા મુજબ, માત્ર અત્યંત ઉન્નત સાધુઓ – જેમને શ્રુતકેવલી કહેવામાં આવે – તેઓને જ આ ચૌદ પૂર્વોનું પૂર્ણ જ્ઞાન હોતું.

---

ચૌદ પૂર્વોના નામ (પ્રાકૃત/સંસ્કૃત રૂપ)

૧. ઉત્પાદ પૂર્વ (Utpād / Utpāda) ૨. અગ્રાયણી પૂર્વ (Agrāyaṇī / Agryāṇī) ૩. વીર્યાનુપ્રાવ્યા અથવા વીર્યપ્રવાદ પૂર્વ (Vīryānuprāvyā / Vīrya‑pravāda) ૪. અસ્તિનાસ્તિ પ્રવાદ પૂર્વ (Asti‑nāsti‑pravāda) ૫. જ્ઞાન પ્રવાદ પૂર્વ (Jñāna‑pravāda) ૬. સત્ય પ્રવાદ પૂર્વ (Satya‑pravāda) ૭. આત્મા પ્રવાદ પૂર્વ (Ātma‑pravāda) ૮. કર્મ પ્રવાદ પૂર્વ (Karma‑pravāda) ૯. પ્રત્યાખ્યાન પૂર્વ (Pratyākhyāna) ૧૦. વિદ્યાનુપ્રાવ્યા પૂર્વ (Vidyānuprāvyā / Vidyā‑pravāda) ૧૧. કલ્યાણ પૂર્વ (Kalyāṇa) ૧૨. પ્રાણ પૂર્વ (Prāṇa) ૧૩. ક્રિયા‑વિશાલ અથવા ક્રિયા પૂર્વ (Kriyā‑viśāla / Kriyā‑vāda) ૧૪. લોકબિંદુસાર અથવા લોકબિંદુ પૂર્વ (Lokabindu / Lokabindusāra)

નામોમાં થોડો ઉચ્ચાર/લઘુ ફેરફાર દિગંબર–શ્વેતાંબર પરંપરા અનુસાર જોવા મળે છે, પણ ચૌદ પૂર્ણ જ્ઞાનગ્રંથ હોવાની ભાવના બંનેમાં એક સરખી છે.

---

આજકાલ ચૌદ પૂર્વ નું શું?

• આજના સમયમાં ચૌદ પૂર્વના મૂળ ગ્રંથ ઉપલબ્ધ નથી – તેઓ “લુપ્ત” ગણાય છે.
• તેમની વાતો, સિદ્ધાંતો, અને આશય પછીના અગમો અને ટીકાગ્રંથોમાં અંશરૂપે આવ્યાં છે – એમ માનવામાં આવે છે.
• દિગંબર અને શ્વેતાંબર બન્ને પરંપરામાં આ ચૌદ પૂર્વને

સાર માંઃ “ચૌદ પૂર્વ” = ખૂબ જ ઉન્નત, પ્રાચીન, હવે લુપ્ત થઈ ગયેલા ચૌદ જૈન શાસ્ત્રો, જેમા સમગ્ર જૈન તત્ત્વજ્ઞાન, દર્શન, બ્રહ્માંડ, અને સાધુચર્યા નો અત્યંત વિશાળ ભંડાર હતો.