જૈન ધર્મમાં “સાધુ” એક જ વર્ગ છે – સંયમ ધારી લીધેલ દિક્ષિત પુરુષ/સ્ત્રી. પણ શાસ્ત્રોમાં અને પરંપરામાં તેમના પ્રકાર જુદા-જુદા આધાર પર વર્ણવાયા છે. સરળ રીતે સમજીએ:

---

૧) સ્ત્રી‑પુરુષ પ્રમાણે

1. મુનિરાજ / આચાર્ય / ઉપાધ્યાય / સાધુ – દિક્ષિત પુરુષ
2. આર્યિકા / સાધ્વી / સાધ્વીજી – દિક્ષિત સ્ત્રી

(દિગંબર પરંપરામાં “આર્યિકા”, શ્વેતાંબર પરંપરામાં “સાધ્વીજી” શબ્દ વધારે પ્રચલિત છે.)

---

૨) સ્થાન અનુસાર

1. સ્થિર (સ્થિર સાધુ) – એક જ પ્રદેશ, એક જ સંઘ/ઉપાશ્રયમાં વધારે સમય રહીને આરાધના કરે.
2. ચર (વિહાર કરતાં સાધુ) – સતત વિહાર કરતાં, ગામ‑ગામ, શહેર‑શહેર ધર્મોપદેશ આપતાં રહે.

---

૩) પદ/જવાબદારી મુજબ (મુખ્યત્વે શ્વેતાંબર પરંપરા)

1. આચાર્ય – સમગ્ર સંપ્રદાય/સંઘના મુખ્ય ગુરુ
2. ઉપાધ્યાય – આગમ, શાસ્ત્ર એમાં besondere પારંગત ગુરુ
3. ગણિ/પંડિત મેરું/Guru – જ્ઞાનમાં નિષ્ણાત પરંતુ આચાર્ય‑પદ વિના
4. સામાન્ય સાધુ / સાધ્વી – દિક્ષિત તપસ્વી, સંયમ પાલન કરનાર

દિગંબર પરંપરામાંપણ આશરે એવો જ ભાવ, પરંતુ શબ્દો:

• આચાર્ય, ઉપાધ્યાય, ગણિ, સાધુ, આર્યિકા વગેરે.

---

૪) વ્રત અને તપ પ્રમાણે (બંને પરંપરામાં)

સાધુ એક જ હોય, પરંતુ તેમના તપ અનુસાર પણ ભેદ કહેવામાં આવે છે, જેવા કે:

• ઉપવાસી, અઠ્ઠાઈ‑તપસ્વી, માસખમણ, વર્ષિતપ, વાર્ષિકીક વગેરે.

આ “પ્રકાર” પદ મુજબ નહીં, પરંતુ તત્કાલીન તપ અનુસાર બોલાય છે.

---

સંક્ષિપ્તમાં

• મૂળ શાસ્ત્રીય રીતે “સાધુ” એક જ વર્ગ છે – જેઓ મહાવ્રત સહિત સંયમ લઈ લીધેલી દિક્ષિત આત્માઓ છે.
• પરંપરા, જવાબદારી, તપ, સ્થાન વગેરે પ્રમાણે અનેક ઉપપ્રકાર બોલવામાં આવે છે (આચાર્ય, ઉપાધ્યાય, સાધુ, સાધ્વી/આર્યિકા, સ્થિર‑ચર, તપસ્વી વગેરે).

જો તમને ખાસ દિગંબર અનુસાર કે શ્વેતાંબર અનુસાર પ્રત્યેક પદનો વિશેષ અર્થ જોઈએ હોય, તો અલગ‑અલગ પણ સમજાવી શકાય.