Posted by
હું commentary literature વિશે જાણવા માગું છું ખાસ કરી ને જૈન ધર્મના સંદર્ભમાં.
જૈન ધર્મના સંદર્ભમાં “commentary literature” ને ગુજરાતી માં સરળ ભાષામાં સમજીએ.
1. Commentary literature એટલે શું?
મૂળ ગ્રંથ (સૂત્ર / આગમ / શાસ્ત્ર) પર:
- તે ગ્રંથનો અર્થ સમજૂ માટે,
- શબ્દોનો વ્યાકરણ, પ્રસંગ, ઉદાહરણો, તાત્પર્ય સમજાવવા માટે,
- ક્યારેક તત્ત્વચર્ચા ને વધુ ઊંડાણથી સમજાવવા માટે
જੋ જે ગ્રંથો લખાય છે તેને “commentary literature” કહેવામાં આવે છે.
સરળ ભાષા માં:
- મૂળ શાસ્ત્ર = સૂત્ર રૂપમાં ટૂંકું જ્ઞાન
- ટીકા / ભાષ્ય / ચર્ણી / નિર્યુક્તિ = તે જ્ઞાનને સમજાવતો ગ્રંથ
---
2. જૈન પરંપરામાં commentary ના મુખ્ય પ્રકાર
જૈન સાહિત્યમાં ખાસ કરીને નીચેના નામથી commentaries પ્રસિદ્ધ છે:
- ભાષ્ય
- મૂળ સૂત્રના દરેક પદ/વાક્ય પર સંસ્કૃત અથવા પ્રાકૃત માં વિગતવાર સમજ. - ઉદાહરણ: તત્વાર્થસૂત્ર પરનું ભાષ્ય.
- ટીકા
- થોડું ટૂંકું પરંતુ સ્પષ્ટ અર્થ સમજાવતી ટીપ્પણીઓ. - સ્વતંત્ર પણ હોઈ શકે છે, ક્યારેક ભાષ્ય પર પણ ટીકા લખાય છે.
- ચૂર્ણી (ચર્ણી)
- અગમો અથવા સૂત્રો પર વ્યવહારિક રીતે સમજ આપતી, થોડી મિશ્ર (પ્રાકૃત + સ્થાનિક ભાષા) માં પણ મળતી.
- નિર્યુક્તિ
- પ્રાચીન કાવ્યાત્મક / ગાથા રૂપમાં ટિપ્પણી, જ્યાં મૂળ સૂત્રની રચના, ક્રમ, ઉદ્દેશ્ય સમજાય છે.
આ બધું મળી ને “commentarial tradition” બને છે.
---
3. શ્વેતામ્બર અને દિગમ્બર પરંપરા
બન્ને પરંપરામાં commentary literature બહુ સમૃદ્ધ છે, પણ આધારગ્રંથ અલગ હોઈને, commentaries પણ થોડા જુદા છે.
(A) શ્વેતામ્બર પરંપરા
- આધાર: ૧૧ અંગ, ઉપાંગ, ચેડસૂત્ર, મૂળસૂત્ર વગેરે આગમ.
- આ અગમો પર:
(B) દિગમ્બર પરંપરા
- મૂળ અગમો નષ્ટ માનવામાં આવતા હોવાથી:
- આ પર બહુ પ્રસિદ્ધ commentaries:
અથાર્ત:
- શ્વેતામ્બર side → આગમ આધારિત commentaries
- દિગમ્બર side → મુખ્યત્વે શાસ્ત્ર-આગમ (જેમ કે ષટ્ખંડાગમ વગેરે) આધારિત commentaries
---
4. Commentary literature નું મહત્વ (જૈન દ્રષ્ટિથી)
- સદ્રષ્ટિ (સમ્યક દ્રષ્ટિ) જાળવવું
- સૂત્ર બહુ ટૂંકા હોય છે; ખોટી વ્યાખ્યા થી અધર્મ થઇ શકે. - પરંપરાગત ટીકા-ભાષ્ય સાચો અર્થ દેખાડે છે.
- સાધના માટે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શન
- વ્રતો, સમાયિક, પ્રતિક્રમણ, ધ્યાન, તપ – આ બધાનું વિગતવાર વર્ણન ઘણી વાર commentaries માં હોય છે.
- તત્ત્વજ્ઞાન ને ઊંડું કરવું
- જિવ, અજીવ, પાપ, પુણ્ય, આસ્રવ, બંધ, સંવર, નિર્જરા, મોક્ષ – આ બધું સૂત્રમાં સંક્ષેપ છે; - commentariesમાં ઉદાહરણો, તર્ક, પ્રશ્ન–ઉત્તર થી અંદર સુધી સમજ પડે છે.
---
5. Practically તમે શું સમજો?
- “મૂળ શાસ્ત્ર” વાંચવું – તે બીજ જેવી વાત છે.
- “ટીકા / ભાષ્ય સાથે વાંચવું” – તે બીજ પરથી ઝાડ તૈયાર કરવું છે.
- જૈન ધર્મમાં commentaries મૂલ ગ્રંથની સેવા માટે છે, મૂળ ને બદલી નાંખવા માટે નથી.
---
જો તમે ખાસ પ્રકારની ટીકા/ભાષ્ય વિશે (જેમ: તત્વાર્થસૂત્રની ટીકા, અથવા ષટ્ખંડાગમ પર ધવલા વગેરે) વિગતે જાણવા માંગતા હો, તો તે નામ લઇને પૂછશો તો તે નિશ્ચિત ગ્રંથની પરંપરા અને સ્થાન પણ સમજાવી શકાય.
