મુહપત્તિ (મુખપટ્ટી) નું ચોક્કસ “ઇંચમાં પ્રમાણ” આગમોમાં નક્કી કરીને આપવામાં આવ્યું નથી. એનું માપ મુખ્યત્વે પરંપરા, ગચ્છ / સંપ્રદાય અને ઉપયોગ કરનાર (સાધુ–સાધ્વી કે શ્રાવક–શ્રાવિકા) પર આધારિત હોય છે.

સરળ રીતે સમજીએ તો:

1. મુખ્ય આધાર સિદ્ધાંત પર છે, માપ પર નહીં

- મુહપત્તિ એટલી હોવી જોઈએ કે મુખ સારી રીતે ઢંકાઈ જાય. - બોલતાં સમયે અને શ્વાસ લેતાં સમયે સૂક્ષ્મ જીવહિંસા ઓછી થાય – એ તેનો મુખ્ય હેતુ છે.

1. સાધુ–સાધ્વી માટે

- સામાન્ય રીતે થોડું મોટું કાપડ રાખવામાં આવે છે, - જેથી સંપૂર્ણ હોઠ અને મુખનો ભાગ સરળતાથી ઢંકાઈ જાય અને બોલતી–પ્રવચન વખતે પણ આરામ રહે. - અલગ-અલગ ગચ્છ / સંપ્રદાય મુજબ તેમાં થોડો બહુ ફરક રહે છે.

1. શ્રાવક–શ્રાવિકા માટે

- દૈનિક પાઠ, સ્વાધ્યાય, સમાયિક વગેરે સમયે જે મુહપત્તિ રાખવામાં આવે છે, - તે ઘણીવાર સાધુ–સાધ્વીને કરતા થોડી નાની પણ ચાલે છે, - શરત એક જ – મુખ સંપૂર્ણ રીતે ઢંકાઈ શકે એવું માપ હોવું જોઈએ.

1. ડિગંબર / શ્વેતાંબર ભેદ

- ડિગંબર પરંપરામાં મુખ્ય ભાર “સમ્યક ભાવ, સાવચેત વાણી અને જીવદયા” ઉપર છે; ત્યાં સૌ જગ્યાએ મુખપટ્ટીનો પ્રયોગ એ રીતે પ્રચલિત નથી જેમ શ્વેતાંબર સ્થાણકવાસી, તરણપંથી વગેરેમાં છે. - શ્વેતાંબર સ્થાણકવાસી / અન્ય મુર્તિપૂજક ગચ્છોમાં સાધુ–સાધ્વીઓ માટે મુહપત્તિ અનિવાર્ય માની છે; છતાં ત્યાં પણ ચોક્કસ “એક જ માપ” એવી કોઈ સર્વમાન્ય ફરજ નથી.

સાર: મુહપત્તિનું પ્રમાણ એવો પસંદ કરવું કે

• તે મુખને સંપૂર્ણ ઢાંકે,
• હળવી અને સ્વચ્છ રહે,
• અને બોલતાં–શ્વાસ લેતાં સમયે શક્ય તેટલી સૂક્ષ્મ જીવહિંસા ટાળવામાં મદદરૂપ થાય.

એટલું ધ્યેય સાચું રાખશો તો થોડું માપ ઉપર–નીચે હોવું ધાર્મિક દ્રષ્ટિએ વિઘ્નરૂપ નથી.