“સાક્ષાત્કાર” નો અર્થ છે – પોતાના સાચા સ્વરૂપ આત્મા નો સીધો અનુભવ થઈ જવો. અભ્યાસ, સાંભળવું, વાંચવું – એ બધું “જ્ઞાન” છે; પણ જ્યાં અંદરથી સ્પષ્ટ થઈ જાય કે –

> “હું શરીર, નામ, સંબંધ નથી – હું શુદ્ધ આત્મા છું”

અને થોડા ક્ષણ માટે પણ એ થઈને રહેવાની સ્થિતિ આવી જાય, તેને જ સાક્ષાત્કાર કહેવાય.

જૈન દર્શન પ્રમાણે આત્માના સાક્ષાત્કાર સુધીના મુખ્ય પગથિયા:

1. સમ્યક દર્શન (સાચો દ્રષ્ટિકોણ)

- તીર્થંકર, અ્રહંત, સિદ્ધ, ઋષિ, અગમ વગેરેમાં શ્રદ્ધા. - દ્રવ્ય–પુણ્ય–પાપ–જન્મ–મરણ–મોક્ષ પર અડોલ વિશ્વાસ. - “ધર્મ માત્ર બહારના ક્રિયા નથી, અંદરની ચેતનાની શુદ્ધિ છે” – એમ માનવું.

1. આત્મા વિશે સાચું જ્ઞાન

- “આત્મા શું છે?” – checkout: - જ્ઞાન, દર્શન, સુખનો આધાર આત્મા છે. - આત્મા અનાદિ–અનંત, અવિનાશી છે. - પરદ્રવ્ય (શરીર, ધન, સંબંધ) થી આખરે અલગ છે.

1. અંતરમુખી થવું (અંતર ચિંતન–ભાવના)

રોજ થોડી વારે શાંતિથી બેસીને વિચારવું: - “હું આ શરીરનો માલિક છું; શરીર હું નથી.” - “સુખ–દુઃખ કર્મની ફરમાઈશ છે; હું તો દ્રષ્ટા–જ્ઞાતા આત્મા છું.” - “દુર્લભ મનુષ્ય જન્મ, દુર્લભ સમ્યક દર્શન – હવે ઉડાવી ન દેવું.”

1. પાપથી દૂર તથા પવિત્ર વર્તન

- પાંચ અનુવ્રત/મહાવ્રત મુજબ હિંસા, અસત્ય, ચોરી, કૈલેષ, પરિગ્રહમાં ઘટાડો. - ગુસ્સો, અહંકાર, માયા, લોભ – એની નિશ્ચિત સભાલ. - શુદ્ધ ચરિત્ર વિના સચ્ચો સાક્ષાત્કાર થતો નથી.

1. પ્રતિક્રમણ અને ક્ષમાપણા

- રોજના પાપોની ખાતરી કરીને હૃદયથી પસ્તાવો. - જેને દુઃખ આપ્યું હોય તેમની સામે અથવા મનમાં ક્ષમા માગવી. - ક્રમશઃ અંતર શુદ્ધ થતું જાય છે – આત્મા સ્પષ્ટ થવા લાગે છે.

1. ધ્યાન અને સ્વાધ્યાય

- મંત્ર, પાઠ, આગમ–સ્વાધ્યાય સાથે થોડી વાર “માત્ર દ્રષ્ટા” બનીને બેસવું. - આવતાં વિચારોને પકડ્યા વગર નિરાલંબ દ્રષ્ટા રહેવાની કોશિશ. - ધીમે ધીમે બહારની ચિંતા ઘટે ત્યારે અંદરની ચેતના ઝબકે – એ સાક્ષાત્કાર તરફનું પગલું છે.

1. તપ અને સંયમ

- ઉપવાસ, એકાસણ, અયંબિલ વગેરે – પરંતુ કેવળ શરીરનો ઉપવાસ નહીં; રાગ–દ્વેષનો ઉપવાસ આવશ્યક. - તપથી દુષ્કર્મ ક્ષીણ થાય છે; આત્માનો પ્રકાશ અંદરથી અનુભવાય છે.

ભૂલ ન કરવી જેવી વાતો

• આત્માનો સાક્ષાત્કાર કોઈ એક ચમત્કારિક “અચાનક અનુભવ” પૂરતો નથી;

• બહારના દર્શન, દેખાવ, અદભૂત અનુભવોને આત્મસાક્ષાત્કાર સમજી લેવું – જૈન શાસ્ત્રથી વિરુદ્ધ છે.
• સાચો સાક્ષાત્કાર એટલે રાગ–દ્વેષમાં સતત ઘટાડો અને શાંતિ–સમતા–દયા–ક્ષમા નો વધારો.

તમે રોજિંદા જીવનમાં નીચેના સરળ ઉપાયો અપનાવો તો આત્માના સાક્ષાત્કારની દિશામાં મજબૂત પગલું પડશે:

• દરરોજ થોડાં મિનિટ “હું શુદ્ધાત્મા છું” એવી શાંતિપૂર્ણ ભાવના.
• નિયમિત સ્વાધ્યાય (પંચપરમેષ્ઠી, સ્વાધ્યાય કવચ, આત્મસિદ્ધિ વગેરે).
• નાનામાં નાની હિંસા–કપટથી પણ જાગૃત રહીને બચવાનો નિશ્ચય.
• રોજ પ્રતિક્રમણ/અલ્પ પ્રતિક્રમણ.

આ રીતે ધીમે ધીમે અંદરના આવરણ પાતળા થાય છે અને એક ક્ષણે પોતાના આત્માનો સૌમ્ય, નિર્મળ અનુભવ થાય – એ જ સાચો “સાક્ષાત્કાર” છે.