જ્ઞાનના ભેદો કેટલા અને કયા
જૈન દર્શનમાં “જ્ઞાન”ના મુખ્ય પાંચ ભેદ જણાવ્યા છે. તેમને “પંચજ્ઞાન” કહે છે:
- મતિજ્ઞાન
- ઇન્દ્રિય અને મનથી મળતું સામાન્ય જ્ઞાન - જેમકે જોવું, સાંભળવું, સૂંઘવું, ચાખવું, સ્પર્શવું, વિચારવું
- શ્રુતજ્ઞાન
- સાંભળીને, વાંચીને, શીખીને મળતું જ્ઞાન - ગ્રંથો, ઉપદેશ, પ્રવચન દ્વારા મળતું જ્ઞાન
- અવધિજ્ઞાન
- સૂક્ષ્મ દેહ અથવા દૂરના પદાર્થોનું વિશેષ પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન - કેટલીક જીવો પાસે જન્મજાત અથવા પુણ્યથી હોય છે
- મનઃપર્યયજ્ઞાન
- અન્ય જીવોના મનના ભાવ – વિચાર – જાણવાનો વિશેષ જ્ઞાન - બહુ ઊંચું આધ્યાત્મિક જ્ઞાન, સામાન્યજીવને નથી
- કેવલજ્ઞાન
- સંપૂર્ણ, પરિપૂર્ણ, અનંત જ્ઞાન - જેમાં કશું અજાણ્યું રહેતું નથી; માત્ર અરીહંત/કેવલી આત્માને જ થાય છે
ઘણાં ગ્રંથોમાં જ્ઞાનના બીજા પ્રકારના વિભાગ પણ આવે છે (જેમ કે ક્ષાયોપશમિક, ક્ષાયિક જ્ઞાન વગેરે), પણ સામાન્ય રીતે પૂછવામાં આવે ત્યારે “જ્ઞાનના ભેદ” એટલે આ ૫ પ્રકારના જ્ઞાન સમજવામાં આવે છે.