“સંસારનું સ્વરૂપ” એટલે શું – એ વાત જૈન દર્શન મુજબ બહુ સરળ રીતે સમજીએ:

1. સંસાર એટલે શું?

- જન્મ–મરણનો અનંત ચક્ર = સંસાર - જ્યાં આત્મા વારંવાર જુદા જુદા યોનિમાં (દેવ, મનુષ્ય, તિર્યંચ, નરક) જન્મ લે છે, એ આખું ફરતું ચક્ર સંસાર છે.

1. સંસાર કઈ રીતે ચાલે છે?

- આત્મા ઉપર કર્મપુદગલ ચોંટે છે → - એ કર્મોના ફળે સુખ–દુખ, જન્મ–મરણ, ઉંચું–નીચું જીવન મળે છે → - સુખમાં મોહ વધે, દુખમાં ક્રોધ–દ્વેષ ઊભા થાય → - ફરી નવા કર્મ બંધાઈ જાય → - આ રીતે બંધન કદી પૂરું ન થતું રહે – આ છે સંસારનું સ્વરૂપ.

1. સંસારનું મૂળ કારણ (જૈન દૃષ્ટિએ)

- મિથ્યાત્વ – આત્માનો સાચો સ્વરૂપ નથી ઓળખાતો - અવિવેકી રાગ–દ્વેષ – ગમતું હોય ત્યારે ચિમટી પડતો રાગ, ન ગમે ત્યારે દ્વેષ - અજ્ઞાન – “હું શરીર છું, પૈસા/સંબંધ મારાં છે” એવો ભ્રમ આ ત્રણથી આત્મા પર ફરી ફરી કર્મ બંધાય છે – એટલે સંસાર ચાલે છે.

1. સંસારનું લક્ષણ (ગુણધર્મ) શું છે?

- અસથિર છે – કશું સ્થાયી નથી: શરીર, સંબંધ, સંપત્તિ, પદ… બધું બદલાય છે. - દુઃખમય છે – થોડીવારનું સુખ છે, પણ તેની અંદર પણ ચિંતા, ભય, ખોવાઈ જવાનો ડર છુપાયેલો હોય છે. - ભ્રમમય છે – જે આપણું લાગે છે એ ખરેખર તાત્કાલિક છે; આત્મા એકલો આવે છે, એકલો જ જાય છે.

1. જૈન આગમ મુજબ આત્મા અને સંસાર

- દરેક જીવ આત્મા સ્વતંત્ર છે, - સ્વરૂપે અનંત જ્ઞાન, અનંત દર્શન, અનંત સુખનો ધણી છે, - પણ કર્મબંધને કારણે એ આત્મા જન્મ–મરણના સંસારમાં ભટકે છે. - જયારે સમ્યક દર્શન–જ્ઞાન–ચારિત્ર (ત્રણ રત્નત્રય) પ્રાપ્ત થાય, ત્યારે ધીમે ધીમે કર્મક્ષય થાય અને સંસારની બહાર – મોક્ષ મળે છે.

1. સંસારથી બહાર કેવી રીતે આવવું? (સાર)

- સમ્યક દર્શન – તીર્થંકારોના સાચા ઉપદેશમાં શ્રદ્ધા - સમ્યક જ્ઞાન – આત્મા–અનાત્માનો સાચો ભેદ સમજવો - સમ્યક ચારિત્ર – અહિંસા, સત્ય, અપરિગ્રહ વગેરે વ્રતોનું પાલન - પ્રતિક્રમણ, સ્વાધ્યાય, ધ્યાન, ક્ષમા–ક્ષમાપણા થકી રાગ–દ્વેષ ઓછો કરવો.

જૈન ધર્મ મુજબ, “સંસારનું સત્ય સ્વરૂપ ઓળખવું” એ જ વિરક્તિ અને આત્મા–જાગૃતિનો પ્રારંભ છે. જ્યારે મનમાં પાકું થાય કે “આ બધું બદલાતું, તાત્કાલિક છે; મારે તો આત્મા–શુદ્ધિને પામવું છે”, ત્યારે સંસારની ગાંઠ ઢીલી થવાનો આરંભ થાય છે.

સંસાર અને કર્મસિદ્ધાંત વિશે વધુ સરળ વાર્તા સાથે વાંચવું હોય તો અહીં વાંચી શકો છો