“ભુજો ભુજો કહીને ખમાવું છું” આ વાક્યમાં બહુ સુંદર ભાવ છે – પરંતુ એની અંદરની ભાવના સાચી રીતે સમજવી જરૂરી છે.

૧. શબ્દનો સીધો અર્થ

• “ભુજો ભુજો” એટલે – સમજો, સમજથી લો, વાતને હૃદયપૂર્વક ગ્રહણ કરો
• “ખમાવું છું” એટલે – મારી તરફથી ક્ષમા યાચના છે

મોટાભાગે આ વાક્ય એ સમયે બોલાય છે, જ્યારે

• આપણે કોઈને દુઃખ પહોંચાડ્યું હોય,
• બોલવામાં, વર્તનમાં, ભાવમાં ભૂલ થઈ હોય,
• અને હવે નમ્રતા સાથે “મને માફ કરજો” કહેવું હોય.

૨. જૈન દ્રષ્ટિએ એનો ભાવ

જૈનધર્મમાં ક્ષમા (ખમાપણા) ખૂબ ઊંચું તપ અને ધારણા છે. “ભુજો ભુજો કહીને ખમાવું છું” બોલવાનું સાચું જૈન ભાવ એ છે:

• હું સાચે દિલથી સ્વીકારું છું કે મારી પાસે ભૂલ થઈ શકે છે.
• જેને પણ મેં જાણતાં–અજાણતાં મન, વચન, કાયાથી દુઃખ આપ્યું હોય – હું દિલથી ક્ષમા માંગુ છું.
• સામેનો વ્યક્તિ પણ સમજો, હૃદયપૂર્વક વિચારો અને મને માફ કરો.

૩. ધ્યાનમાં રાખવાની બે નાની પણ જરૂરી વાતો

1. માત્ર બોલવાથી નથી, હૃદયથી ભાવ હોવો જોઈએ.
2. “ભુજો ભુજો” ક્યારેક હળવી મજાક કે ટાળવા જેવી ભાવનાથી પણ બોલાય છે – એ જૈન દૃષ્ટિએ યોગ્ય નથી.

સાચી રીત એ છે કે નમ્રતા, શાંત સ્વર અને વિનમ્ર ભાવ સાથે બોલવું.

૪. સુંદર રીતે કઈ રીતે કહી શકાય?

ઉદાહરણ તરીકે:

• “જો મારી વાતથી કે વર્તનથી તમને દુઃખ થયું હોય તો, ભુજો ભુજો, દિલથી મારી ખમાવી લેતા.”

અથવા

• “હું દિલથી ક્ષમા યાચું છું, ભુજો ભુજો કહીને ખમાવું છું.”

આ રીતે બોલવાથી

• આપણો અહંકાર ઓચિંતો થાય છે,
• સંબંધોમાંથી કઠોરતા દુર થાય છે,
• અને જૈનધર્મ મુજબ ક્ષમા–ધર્મનો થોડીક હદે અભ્યાસ થાય છે.