તમે જે બોલ્યા – “ચાર ગતિ, 24 દંડક, 84 લાખ જીવાયોની” – એ મુખ્યત્વે જીવ‑વિવેક સમજાવતો પાઠ છે. તેમાં બે મુખ્ય બાબતો આવે છે:

1. ચાર ગતિ
2. ચૌરાશી (૮૪) લાખ જીવયોનિઓ – જેનો વિગતવાર સમજ ‘સાત લાખ સૂત્ર’માં આવે છે.

નીચે એક‑એક ભાગ બહુ સરળ ભાષામાં સમજાવું છું.

---

૧. ચાર ગતિ શું છે?

જૈન ધર્મ પ્રમાણે તમામ સંસારના જીવ ચાર પ્રકારની ગતિ (જન્મની સ્થિતિ)માં ફરી રહ્યા છે:

1. દેવ ગતિ – સ્વર્ગ જેવા સુખાળ લોકોમાં જન્મેલા દેવો.
2. નરક ગતિ – નર્કમાં ઘણી પીડા ભોગવતા જીવ.
3. તિર્યંચ ગતિ – પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ, જીવજંતુઓ, વનસ્પતિ વગેરે.
4. મનુષ્ય ગતિ – મનુષ્ય જન્મ.

• પાપ અને પુણ્યના કર્મોના બંધથી જીવ ક્યારેક દેવ, ક્યારેક નરક, ક્યારેક તિર્યંચ, ક્યારેક મનુષ્ય – આવી ચાર ગતિમાં ભટકતા રહે છે.
• મનુષ્ય ગતિ સૌથી ઉત્તમ માની છે, કારણ કે અહીંથી જ જીવ મોક્ષ માર્ગ પકડી શકે છે.

---

૨. ૮૪ લાખ જીવયોનિઓ શું છે? – ‘સાત લાખ સૂત્ર’

આ વિષયનો પ્રસિદ્ધ પાઠ છે:

> सात लाख पृथ्वीकाय, सात लाख अप्काय, > सात लाख तेउकाय, सात लाख वाउकाय, > दस लाख प्रत्येक वनस्पति‑काय, > चौदह लाख साधारण वनस्पति‑काय, > दो लाख द्वीन्द्रिय, दो लाख त्र‍ेन्द्रिय, > दो लाख चौरिन्द्रिय, > चार लाख देवता, चार लाख नारकी, > चार लाख तिर्यंच पंचेन्द्रिय, > चौदह लाख मनुष्य… > इस तरह चौरासी लाख जीव‑योनि में से… इત્યાદि

આનો સરળ અર્થ (અર્થ):

જૈન શાસ્ત્ર કહે છે કે સંસારમાં ૮૪ લાખ જાતના જીવયોનિ‑સમૂહ જણાવ્યા છે. એ 이렇게 વહેંચાય છે:

1. ૧ ઇન્દ્રિય – સ્થાવર (એક ઇન્દ્રિયવાળા) જીવ

- ૭ લાખ પૃથ્વી કાય – માટી, પથ્થર વગેરેમાં રહેલા જીવ - ૭ લાખ અપ કાય – પાણીકાય જીવ - ૭ લાખ તેજ કાય – અગ્નિ/ઉષ્ણતા કાય જીવ - ૭ લાખ વાયુ કાય – પવન/હવા કાય જીવ - ૧૦ લાખ પ્રત્યેક વનસ્પતિ‑કાય – અલગ‑અલગ એક‑એક છોડમાં રહેલા જીવ - ૧૪ લાખ સાધારણ વનસ્પતિ‑કાય – ઘણા જીવ એક સાથે એક જ શરીરમાં (ઘાસનો ગોઠો, વૃક્ષો વગેરેમાં)

1. બહુઇન્દ્રિય તરફ જતાં શરીરવાળા જીવ

- ૨ લાખ દ્વિન્દ્રિય (બે ઇન્દ્રિય ધરાવતા જીવ) - ૨ લાખ ત્રિન્દ્રિય - ૨ લાખ ચતુ르િન્દ્રિય

1. પાંચ ઇન્દ્રિયવાળા જીવ

- ૪ લાખ દેવતા (દેવ ગતિના જીવ) - ૪ લાખ નરકી (નરક ગતિના જીવ) - ૪ લાખ તિર્યંચ પંચેન્દ્રિય (પાંચ ઇન્દ્રિય ધરાવતા પ્રાણીઓ – ગાય, કૂતરો, સિંહ વગેરે) - ૧૪ લાખ મનુષ્ય

આ રીતે કુલ મળી ૭ + ૭ + ૭ + ૭ + ૧૦ + ૧૪ + ૨ + ૨ + ૨ + ૪ + ૪ + ૪ + ૧૪ = ૮૪ લાખ જીવયોનીઓ.

> પાઠના છેલ્લા ભાગમાં આપણે એવું પ્રાર્થનાસ્વરૂપ કહીએ છીએ કે – > “આ ૮૪ લાખ જીવયોનીમાંથી મારા જીવએ > જે‑જે જીવહિંસા કરી હોય, કરાવી હોય, > કે બીજા કરતાં જોઈને મન‑વચન‑કાયાથી એની અનુમોદના (હર્ષ, સમર્થન) કરી હોય, > એ બધી માટે હું મિચ્છામી દુક્કડં (ક્ષમા માંગુ છું).”

અહીં ભાવ એ છે – સૌ જીવ પ્રત્યે અહિંસા, માફી અને કરુણા રાખવી અને ભૂતકાળની હિંસામાંથી ફરી ના કરીએ તેવો સંકલ્પ લેવો.

આ સમગ્ર ગણતરીનો ઉદ્દેશ ગણિત કરવો નથી, પણ આવું દૃઢ રીતે સમજાવવું છે કે – “અનંત જીવ છે, દરેક જીવ દુઃખથી ડરે છે, તેથી ક્યારેય હિંસા ન કરવી.”

---

૩. “૨૪ દંડક” વિશે

ઘણા પાઠોમાં “ચાર ગતિ – ૨૪ … – ૮૪ લાખ જીવયોની” એમ જોડીને બોલાય છે. આ સંદર્ભે સામાન્ય રીતે ૨૪ તીર્થંકર ભાવ, અથવા પાપ‑પ્રાયશ્ચિત્ત/પ્રતિબંધના મુદ્દાઓ યાદ કરાતા હોય છે, પરંતુ “૨૪ દંડક” નામનો ચોક્કસ મૂળ ગ્રંથસૂત્ર અલગ‑અલગ પરંપરામાં અલગ રીતે બોલાય છે.

ચોક્કસ પાઠની પંક્તિ તમારા પાસે લખેલી ન હોવાથી, હું અહીં એનો ચોક્કસ ટેક્નિકલ અર્થ આપીશ તો તે અંદાજે થઈ જશે, તેથી પરંપરા‑શુદ્ધતા માટે હું એટલું જ કહું છું કે—

• એ પાઠમાં પણ ભાવ એવો જ હોય છે કે

ચાર ગતિમાં, ૨૪ તીર્થંકરોની વાણી બતાવેલો માર્ગ લઈને, ૮૪ લાખ જીવયોનીમાં ભટકાતા રહેવા કરતાં, પાપ છોડીને, પ્રાયશ્ચિત્ત કરીને, મોક્ષ માર્ગ પકડવો.

---

આ વિષય પર વધુ વિગતથી “સાત લાખ સૂત્ર / ચૌરાશી લાખ જીવયોની” વિષે વાંચવું હોય તો તમે અહીં વાંચી શકો છો: