જૈન શાસ્ત્રોમાં છપન દિક્કુમારી (५६ दिक्कुमारी) વિશે બે મહત્વની વાતો ધ્યાન રાખવાની છે:

1. બન્ને પરંપરામાં (દિગંબર અને શ્વેતાંબર)

– બધી જ પરંપરામાં દિક્કુમારીઓની સંખ્યા ૫૬ માની છે. – પરંતુ એમના સંપૂર્ણ નામોની યાદી, સમૂહ‑વર્ગ અને ક્રમમાં ફરક છે. – એટલે એક “એકદમ નક્કી, સર્વસ્વીકારેલી” લિસ્ટ સર્વ ગ્રંથોમાં એકસરખી નથી.

1. દિગંબર પરંપરા મુજબના થોડા નામ (ઉદાહરણ તરીકે)

દિગંબર ગ્રંથો (ખાસ કરીને હરિવંશ પુરાણ વગેરે) મુજબ ૫૬ દિક્કુમારી ૭ સમૂહમાં (દરેકમાં ૮) બતાવવામાં આવે છે. તેમાંના થોડા નામ, જેમ જૈન ગ્રંથોમાં આપે છે, નીચે મુજબ છે:

(૧) પૂર્વ દિશાની ૮ દિક્કુમારી - વિજયા (Vijayā) - વૈજયંતી (Vaijayantī) - જયંતી (Jayantī) - અપરાજિતા (Aparājitā) - નંદા (Nandā) - નંદોત્તરા (Nandottarā) - આનંદા (Ānandā) - નંદીવર્ધના (Nandīvardhanā)

(૨) દક્ષિણ દિશાની ૮ દિક્કુમારી - સ્વસ્થિતા (Svasthitā) - સુપ્રણિધિ (Supranidhi) - સુપ્રબુદ્ધા (Suprabuddhā) - યશોધરા (Yaśodharā) - લક્ષ્મીમતી (Lakṣmīmatī) - કીર્તિમતી (Kīrtimatī) - વસુધરા (Vasundharā) - ચિત્રા / ચિત્રાદેવી (Chitrā / Citrādevī)

(૭) નંદનવનની ૮ દિક્કુમારી - મેઘંકરા (Meghaṅkarā) - મેઘવતી (Meghavatī) - સુમેઘા (Sumeghā) - મેઘમાલિની (Meghamālinī) - તોયધારા / તીયધારા (Toya‑dhārā / Tīya‑dhārā) - વિચિત્રા (Vichitrā) - પુષ્પમાલા (Puṣpamālā) - અનિન્દિતા (Aninditā)

બાકીના સમૂહો (પશ્ચિમ, ઉત્તર વગેરે) માટે પણ આવાં જ ૮‑૮ નામ આવે છે, પણ વિભિન્ન ગ્રંથોમાં થોડાં પાથ‑ભેદ (સ્પેલિંગ, શબ્દફેર) જોવા મળે છે, એટલે એક જ “ફાઈનલ” યાદી બધા માટે લગાવી દેવી શાસ્ત્રોચિત નથી.

---

શ્વેતાંબર પરંપરા હેમચંદ્રાચાર્યકૃત ત્રિષષ્ટિશલാകાપુરુષચરિત્ર વગેરેમાં પણ ૫૬ દિક્કુમારીનું વર્ણન છે, પરંતુ

• કેટલાક નામ,
• સ્થાન‑વર્ગીકરણ

---

તમારું પ્રશ્ન ખાસ “પુરા ૫૬ નામો” માટે છે, પણ શાસ્ત્રીય રીતે સ્વીકારેલી એક સરખી, સર્વસંમતિ યાદી ન હોવાને કારણે અહીં સંપૂર્ણ ૫૬ નામો એક લિસ્ટ તરીકે આપવું પુરાતન પરંપરા મુજબ ચોક્કસ કહી શકાય એવું નથી.

વધુ વિગત માટે (દિગંબર‑શ્વેતાંબર બંને દૃષ્ટિથી ચર્ચા સાથે) તમે અહીં વાંચી શકો છો:

• દિક્કુમારીના નામ અંગેનો પ્રશ્ન
• “૫૬ કુમારીના નામ” વિષયક નોંધો

આ રીતે સમજવું શ્રેષ્ઠ છે કે છપન દિક્કુમારી એ બધાં દિશાઓમાં રહેલી દેવીઓ છે જે તીર્થંકર ભગવાનના ગર્ભાવતરણ અને જન્મકાળમાં માતા‑દેવીની સેવા અને મહાનંંદ ઉત્પન્ન કરતી શાંતિમય શક્તિઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.