શ્વેતાંબર સંપ્રદાયના કલ્પસૂત્રમાં દિક્કુમારી‑વર્ણન મોટેભાગે ભગવાન મહાવીરનાં ગર્ભકલ્યાણક અને જન્મકલ્યાણક દરમ્યાન આવે છે. સરળ ભાષામાં તેનો સાર નીચે મુજબ છે:

---

દિક્કુમારી કોણ?

• દિશાઓની દેવીઓ – બધાં દિશાઓમાંથી આવતી દેવકન્યાઓને “દિક્કુમારી” કહેવામાં આવે છે.
• એ બધા તીર્થંકરનાં અવતરણે અત્યંત આનંદિત થઈને સેવાભાવથી કાર્ય કરે છે.
• શ્વેતાંબર પરંપરા મુજબ, ભગવાન મહાવીર જેમના ગર્ભમાં આવ્યાં છે એ ક્ષણથી જ દિક્કુમારીઓ સતત સેવામાં લાગી જાય છે.

---

ગર્ભકલ્યાણક વખતે દિક્કુમારીઓનું વર્ણન (કલ્પસૂત્રનો સાર)

કલ્પસૂત્રમાં વર્ણવાયું છે કે:

1. ઇન્દ્રની આજ્ઞા

- સૌધર્મ ઇન્દ્ર (શકર) દેવ લોકમાં બેઠાં હોય છે. - તેઓને અવધિ જ્ઞાનથી જાણ થાય છે કે મહાવીર ભગવાન ચરણારવિંદ હવે માનવ ગર્ભમાં ઉતર્યાં છે. - તેઓ આનંદથી દિક્કુમારીઓને બોલાવે છે અને આજ્ઞા આપે છે કે – “તમે જઈને ભાવિ તીર્થંકરની માતા (ત્રિશલા)ની સર્વ રીતે સંભાળ, સેવા અને શૃંગાર કરો.”

1. રણ્ય‑પુરનું શણગાર અને શુદ્ધિકરણ

- દિક્કુમારીઓ પૃથ્વી પર આવીને રાજગૃહ/વિશાળનગર (જ્યાં રાજા સિંહસેન/સિદ્ધાર્થનું મહેલ છે) ને દિવ્ય રીતે શોભિત કરે છે. - માર્ગો સાફ કરે છે, ફૂલો છાંટે છે, દીવડા/પ્રસન્ન પ્રકાશથી મહેલને શોભાવે છે. - આખું રાજ્ય આનંદ, સુગંધ અને પવિત્રતાથી ભરાઈ જાય છે – આ બધું કલ્પસૂત્રમાં ખૂબ સુંદર ચિત્રાત્મક શૈલીમાં વર્ણાયેલું છે.

1. રાણી ત્રિશલા/વિદેહરાણીની સેવા

- રાણીની અતિ પ્રેમપૂર્વક સેવા કરે છે – - દિવ્ય સુગંધિત જળથી સ્નાન કરાવે છે, - આભૂષણ, ઉત્તમ વસ્ત્રો પહેરાવે છે, - સુગંધ, ચંદન, કેશર વગેરે વડે શણગાર કરે છે. - રાણી સતત હર્ષિત રહે, કોઈ કષ્ટ ન થાય, અને ગર્ભ પવિત્ર તથા આરોગ્યમય રહે – એ એનો હેતુ.

1. ગર્ભમાં રહેલા તીર્થંકર માટે સતત કાળજી

- કલ્પસૂત્રમાં આવેછે કે ગર્ભસ્થ તીર્થંકર માટે દિક્કુમારીઓ રાત‑દિવસ目 પહેરો રાખે છે. - રાણીનો આહાર‑વ્યવહાર, આરામ, નિદ્રા – દરેક બાબતમાં અતિ સાવચેત રહે છે. - ગર્ભમાં રહેલા ભાવિ તીર્થંકરનો એક પણ ક્ષણ અવગણાવા ન જાય, તેમનું થોડું પણ દુઃખ ન થાય – એ માટે તેઓ સતત જાગૃત છે.

---

જન્મકલ્યાણક વખતે દિક્કુમારીઓ

જન્મના સમયે પણ કલ્પસૂત્રમાં:

• દિક્કુમારીઓ દેવલોકીય વાદ્યો વગાડે છે, ગીત‑સ્તુતિ ગાય છે.
• સમગ્ર દિશાઓથી આવીને તેઓ જન્મસ્થળ ઉપર પુષ્પવર્ષા કરે છે.
• નવનિર્માણ બાળક (ભાવિ તીર્થંકર) ને દેવીઓ દૂધ, ચંદન, સુગંધ વગેરે વડે સુશોભિત કરે છે – પછી ઇન્દ્ર દ્વારા સ્મેરુ પર જનમાભિષેક વગેરે વિધિઓ થાય છે.

---

આધ્યાત્મિક ભાવ

કલ્પસૂત્રનું દિક્કુમારી વર્ણન આપણને શીખવે છે કે:

• તીર્થંકરનું અવતરણ એ માત્ર એક ઘરનું સુખ નથી, પરંતુ આખી દિશાઓને પવિત્ર કરવાની ઘટના છે.
• દિક્કુમારીઓનો સેવાભાવ બતાવે છે કે

- મહાત્મા જીવની નજીક રહીને - અત્યંત શુદ્ધતા, આનંદ, અને નિઃસ્વાર્થી સેવા કરવી – એ જ ઉજવણીનો સાચો રૂપ છે.

આ રીતે શ્વેતાંબર કલ્પસૂત્રમાં દિક્કુમારીઓનું વર્ણન અત્યંત સુંदर કાવ્યાત્મક અને ભક્તિમય શૈલીમાં થયેલ છે, જેનાથી ગર્ભકલ્યાણક અને જન્મકલ્યાણકની મહિમા અનુભવી શકાય છે.