સમ્યક દર્શન (સમકિત) ના ભેદમાં “સાસ્વાદન સમકિત” અને “મિશ્ર સમકિત” – બન્ને ખાસ સ્થિતિઓ છે. બહુ સરળ ભાષામાં સમજીએ.

---

૧) સાસ્વાદન સમકિત (सास्वादन‑सम्यक्त्व)

• શબ્દનો અર્થ: “સાસ્વાદન” એટલે – “માત્ર સ્વાદ રહી ગયો હોય એવી સ્થિતિ”.
• અર્થાત્ આત્માએ ક્યારેક સચ્ચું સમ્યક દર્શન મેળવી લીધું હતું, પછી તે સમ્યક દર્શન નાશ પામી ગયું, પરંતુ તેનો “સ્વાદ / યાદ / અસર” પણેક ક્ષણો સુધી આત્મામાં રહી જાય – તેને સાસ્વાદન સમકિત કહે છે.

• ખાસ વાતો:

- આ અવસ્થા મિથ્યાત્વ (એકતાંડું ખોટું દર્શન) તરફ પડતા પહેલા થતી એક ટૂંકી ટ્રાન્ઝિશન-સ્થિતિ છે. - સમય ખૂબ નાનો – એક अन्तरमुહूर्तથી વધારે નથી. - આ હાલની અમારી સામાન્ય જીવન-સ્થિતિમાં અનુભવાય એવી નથી; આ તો અત્યંત સૂક્ષ્મ ધર્મ-સ્થાનની ચર્ચા છે.

સરળ શબ્દોમાં: “જેને સાચી સમકિત મળી હતી, પણ હવે ખોવાઈ ગઈ છે; છતાં એની અસરનો ‘સ્વાદ’ થોડાક સમય સુધી રહે – એ સાસ્વાદન સમકિત.”

---

૨) મિશ્ર સમકિત (मिश्र‑सम्यक्त्व)

• “મિશ્ર” એટલે મિશ્રિત, ભળેલું.
• અહીં આત્માનું દર્શન એવું છે કે:

- કાંઈ બાબતમાં સચ્ચો વિશ્વાસ છે (જેમકે – આત્મા છે, કર્મ છે, મોક્ષ છે – એવું સાચું માનવું), - અને કાંઈ બાબતમાં ખોટો વિશ્વાસ છે (જેમકે – ખોટા દેવ‑ગુરુ‑શાસ્ત્રમાં શરણ માનવું, અથવા અશુભને શુભ માનવું).

• એટલે સત્ય અને અસત્ય – બન્નેનો ભેળસેળ વિશ્વાસ – તેને મિશ્ર સમકિત કહે છે.

• ધર્મસ્થાન પ્રમાણે:

- ૧મું ધર્મસ્થાન – મિથ્યાદષ્ટિ (સુદ્ધ ખોટું દર્શન). - ૨મું – સાસ્વાદન સમ્યક્ત્વ. - ૩રું – મિશ્ર સમ્યક્ત્વ. - ત્યાર પછી (૪થી આગળ) સમ્યક દર્શનના ઊંચા ભેદ આવે છે.

સરળ શબ્દોમાં: “જ્યાં માણસનો વિશ્વાસ ભાગે સાચો, ભાગે ખોટો – એક ભાગ થીયરીથી સમકિતવાળો અને એક ભાગ મિથ્યાદષ્ટિ – તેને મિશ્ર સમકિત કહે છે.”

---

બહુ ટૂંકું સરવાળો

• મિથ્યાદષ્ટિ – સઘળું જ ખોટું માનવું.
• સાસ્વાદન સમકિત – સાચી સમકિત ખોવાઈ ગઈ છે, પણ તેનો “સ્વાદ / અસર” થોડી ક્ષણ રહી છે.
• મિશ્ર સમકિત – ભાગે સાચો વિશ્વાસ, ભાગે ખોટો – બેનું મિશ્રણ.

આ બધા ભેદો સમ્યક દર્શનની સૂક્ષ્મ અવસ્થાઓ છે, જિનેન્દ્ર દેવના ઉપદેશ મુજબ આત્માના ઉત્કર્ષ‑પતનનું સૂક્ષ્મ વર્ણન કરે છે.