ત્રિષષ્ઠિ શલાકા પુરુષ પર સરળ અને સંક્ષિપ્ત લેખ નીચે મુજબ છે:

---

પરિચય

જૈન ધર્મમાં “ત્રિષષ્ઠિ શલાકા પુરુષ” એટલે ૬૩ મહાન આત્માઓનો સમૂહ. “ત્રિષષ્ઠિ” એટલે ૬૩, “શલાકા” એટલે વિશિષ્ટ/ચિહ્નિત, અને “પુરુષ” એટલે મહાન પુરુષ (મહાત્મા). આ સૌ આત્માઓ અનંત સમયમાં પણ અત્યંત દુર્લભ એવા પુણ્ય-પરાક્રમ અને આધ્યાત્મિક મહિમા ધરાવે છે.

આનો મુખ્ય ગ્રંથ અચર્ય હેમચંદ્રસૂરિનું “ત્રિષષ્ઠિ શલાકા પુરુષ ચરિત્ર” છે, જેમાં એમના વિગતવાર જીવનચરિત્રો લખાયા છે.

---

૬૩ શલાકા પુરુષ કોણ–કોણ?

૧. ૨૪ તીર્થંકર - રિષભદેવથી લઈ મહાવીર સ્વામી સુધીના ૨૪ તીર્થંકર - જેમણે સમ્યક દર્શન–જ્ઞાન–ચારિત્રથી મોક્ષમાર્ગ બતાવ્યો.

૨. ૧૨ ચક્રવર્તી (સર્વાભૌમ સમ્રાટ) - આખી ભૂમિમાં રાજ કરનાર વિશ્વવિજયી રાજાઓ. - જેમણે શૌર્ય સાથે સાથો સાથ ધર્મ, દાન, ક્ષમા, ઉદારતા જેવા ગુણોથી લોકહિત કર્યું. - ઉદાહરણ: ભારત ચક્રવર્તી, સગર ચક્રવર્તી વગેરે.

૩. ૯ વસુદેવ - અસાધારણ શક્તિ, પરાક્રમ ધરાવતા નાયક પુરુષ. - અધર્મ અને અતિચારનો નાશ કરનાર, ધર્મપક્ષને સમર્થન આપનાર.

૪. ૯ પ્રતિવસુદેવ - વસુદેવના વિરોધી શક્તિશાળી અધર્મી નાયક, - જેમનો અંતે પરાજય થાય છે – આથી પાપનું પરિણામ અને ધર્મની જીતનું દર્શન થાય છે.

૫. ૯ બલદેવ (બલરામ પ્રકારના મહાનધર્મી ભાઈ/સહાયક) - અત્યંત ધર્મનિષ્ઠ, શાંત, અહિંસક, ક્ષમાસીલ મહાપુરુષ, - વસુદેવના ધર્મમાર્ગદર્શક અને સહયોગી.

---

ત્રિષષ્ઠિ શલાકા પુરુષોની વિશેષતા

• અસાધારણ પુણ્યવાળી આત્માઓ

આ તમામ આત્માઓ બહુ દીર્ઘ કાળથી તપ, દાન, શીલ, બ્રહ્મચર્ય, ક્ષમા વગેરે ગુણોથી અથાગ સાધના કરીને ઉંચી ગતિ સુધી પહોંચેલા હોય છે.

• સમયચક્રના આદર્શ નમૂના

એક અવસર્પિણી કાળમાં માનવજાતને માર્ગદર્શન આપવા, ધર્મ–અધર્મનો અંતર સમજાવવા, અને મોક્ષમાર્ગ સ્પષ્ટ કરવા આ મહાન પુરુષોનો જન્મ થાય છે.

• ચરિત્રગ્રંથો દ્વારા પ્રેરણા

એમના જીવનમાં – - જન્મ, બાળપણ, યુવાની - રાજ્ય–પરાક્રમ - વૈરાગ્ય, સંન્યાસ - તપ અને સર્વજ્ઞતા (તીર્થંકરોમાં) - અંતે મોક્ષ–પ્રાપ્તી – આ બધાં પ્રસંગો ખૂબ વિગતથી વર્ણવાય છે. એક–એક પ્રસંગ રસપ્રદ કથા હોવા સાથે ઉત્તમ નૈતિક–આધ્યાત્મિક પાઠ આપે છે.

---

ધર્મજીવનમાં ઉપયોગ

• આદર્શ પાત્ર – બાળકો, યુવાનો અને વૃદ્ધો સૌ માટે જીવન જીવવાનો આદર્શ નમૂનો આપે છે.
• નૈતિક સંસ્કાર – અહિંસા, સત્‍ય, અપરિગ્રહ, બ્રહ્મચર્ય, દયા, ક્ષમા જેવા ગુણ હૃદયમાં બેસે છે.
• વૈરાગ્યની પ્રેરણા – ચક્રવર્તી જેવો વિશાળ રાજસિંહાસન છોડીને પણ જે વૈરાગ્ય લે છે, તે આપણને આસક્તિ ઘટાડવાનો પાઠ આપે છે.
• કર્મ–સિદ્ધાંતનું જીવંત દૃષ્ટાંત – સુકર્મથી ઉંચો દરજો, દુષ્કર્મથી પતન – આ બધું કથા રૂપે સ્પષ્ટ થાય છે.

---

શ્વેતાંબર–દિગંબર પરંપરાનો દૃષ્ટિકોણ

• બંને પરંપરામાં ત્રિષષ્ઠિ શલાકા પુરુષોની સંખ્યા ૬૩ સ્વીકારવામાં આવે છે.
• કેટલાક વ્યક્તિઓના નામ, વંશ, માતા–પિતા કે જીવનની નાની વિગતોમાં મતભેદ હોઈ શકે,

પરંતુ તીર્થંકર–ચક્રવર્તી–વસુદેવ–બલદેવ–પ્રતિવસુદેવ જેવી મુખ્ય વર્ગીકરણમાં અને એમના ધર્મપરાયણ–વૈરાગ્યમય સ્વભાવમાં મૂળભૂત તફાવત નથી.

---

ઉપસંહાર

ત્રિષષ્ઠિ શલાકા પુરુષોનો અભ્યાસ કરવો એટલે જૈન ધર્મના ઇતિહાસ, તત્વજ્ઞાન અને આદર્શ જીવન – ત્રણેયનો સંયુક્ત અભ્યાસ કરવો.

આ મહાન પુરુષોના ચરિત્રને વારંવાર વાંચવાથી આપણા જીવનમાં પણ ધર્મ, દયા, ક્ષમા અને વૈરાગ્યની કિરણો પ્રગટે છે, અને ધીમે–ધીમે આત્મા મોક્ષમાર્ગ તરફ આગળ વધી શકે છે.