જૈન ધર્મમાં યક્ષ અને યક્ષિણી શું છે, તે સરળ રીતે સમજીએ:

• યક્ષ (Yaksha) = પુરૂષ દેવતા / રક્ષક
• યક્ષિણી (Yakshini) = સ્ત્રી દેવતા / રક્ષિકા

૧. તેમની ભૂમિકા શું છે?

• દરેક તીર્થંકર સાથે એક યક્ષ (શાસન દેવ) અને એક યક્ષિણી (શાસન દેવી) જોડાયેલા હોય છે.
• એ લોકોને તીર્થંકર અને તેમના ધર્મનું રક્ષણ કરનાર દેવત્વ કહેવાય છે.
• મંદિરમાં મુખ્ય મૂર્તિ (જીન પ્રતિમા)ની આજુબાજુમાં, જોડીરૂપે તેમના ચિત્ર / મૂર્તિ મૂકાય છે.

સામાન્ય રીતે:

• તીર્થંકરનાં એક બાજુ યક્ષ
• બીજી બાજુ યક્ષિણી દર્શાવવામાં આવે છે.

૨. તેઓ ભગવાન છે કે નહીં?

• યક્ષ–યક્ષિણી પોતે તીર્થંકર કે સિદ્ધ નથી,

તેઓ પણ આપણા જેવી જ સંસારિક આત્મા છે – જન્મ‑મરણના ચક્રમાં છે, પરંતુ અતિશય દેવ શક્તિઓ (અલૌકિક શક્તિ) ધરાવે છે.

• મૂળ ઉપાસના તો તીર્થંકર / સિદ્ધોની જ છે;

યક્ષ–યક્ષિણીને રક્ષક અને સેવક દેવ તરીકે માન આપવામાં આવે છે.

૩. કેટલાક પ્રખ્યાત ઉદાહરણ

• શ્રી ઋષભદેવ ભગવાન: યક્ષ – ગોમુખ, યક્ષિણી – ચક્રેશ્વરી
• શ્રી પારશ્વનાથ ભગવાન: યક્ષ – ધરણેન્દ્ર, યક્ષિણી – પદ્માવતી
• શ્રી નેમિનાથ ભગવાન: યક્ષ – ગોમેધ, યક્ષિણી – અંબિકા

યક્ષ–યક્ષિણી વિશે વધુ વિગતથી, નામોની સૂચિ વગેરે તમે અહીં વાંચી શકો છો

અને સરળ ભાષામાં પ્રશ્ન‑જવાબ રૂપે અહીં પણ વાંચી શકો છો