તમે જે લખ્યું – “અભવિ જીવ જે ક્યારેય પણ મોક્ષ માં જવાના નથી” – એ જૈન શાસ્ત્રનો મહત્વનો વિષય છે.

ઠીક શબ્દ છે: “અભવ્ય જીવ” (अभव्य जीव)

1. અભવ્ય જીવ કોણ?

જૈન દર્શન મુજબ બધા જીવો બે મોટા વર્ગમાં વહેંચાય છે:

1. ભવ્ય જીવ – જેને કદી ને કદી સમ્યક દર્શન (સાચો જૈન વિશ્વાસ) થઈ શકે છે, અને આગળ ચાલીને મોક્ષ પામવાની શક્તિ ધરાવે છે.
2. અભવ્ય જીવ – જેને કદી પણ સમ્યક દર્શન થવાનું નથી, એટલે તે મોક્ષ સુધી ક્યારેય નથી પહોંચતો.

અર્થાત્ “અભવ્ય” = “અભવ્ય + જિવ” = જે માટે ભવ્યતા (મોક્ષયોગ્યતા) જ નથી રહેવાની.

2. શું ભગવાને કોઈને શરૂઆતથી જ અભવ્ય બનાવ્યો છે?

ના. જૈન ધર્મ સ્પષ્ટ કહી જાય છે:

• દરેક આત્મા મૂળથી શદ્ધ, સમાન શક્તિવાળો છે.
• કોઈને ભગવાન કે કોઈ શક્તિએ “કાયમ માટે નર્કમાં” કે “કાયમ માટે અભવ્ય” બનાવી દીધો નથી.

અભવ્યતા એ આત્માની અતિ પ્રચંડ મિથ્યાદ્રષ્ટિ, કપટ, ક્રોધ, હિંસા, રાગદ્વેષ વગેરેનો અત્યંત ઘન સંચય થવાને કારણે બને છે, જેનાથી એ આત્મામાં સાચો ધર્મ ઉગવાની શક્યતા પ્રાયઃ સમાપ્ત થઈ જાય છે.

3. શું ‘અભવ્ય’ હોવાનો નિર્ણય આજે જ થાય છે?

ના, આવું કોઈ બાહ્ય સિસ્ટમથી ટીકમાર્ક નથી થતું. જૈન સિદ્ધાંત મુજબ:

• દરેક ક્ષણે જીવ પોતાના ભાવ, ચેતના અને કર્મબંધ દ્વારા પોતાનું ભવિષ્ય ઘડતો રહે છે.
• અભવ્યતા પણ અનાદિથી ચલતી આવેલ અગણિત પૂર્વ ભાવસ્થિતિઓનું પરિણામ છે.

આપણે સામાન્ય રીતે કોઈ જીવને નજરે જોઈને કહી શકતા નથી કે આ અભવ્ય છે કે ભવ્ય – આ તો કેવી રીતે જ્ઞાન (કેવલજ્ઞાન) ધરાવતા તીર્થંકરાદિ જ જાણે.

4. વ્યવહારમાં આપણું વલણ શું હોવું જોઈએ?

વ્યવહારથી યાદ રાખવાનું:

• પોતાને અથવા બીજા વિશે “હું/એ તો અભવ્ય છું, એને ક્યારેય સુધરો નહિ” – એવી વાત ક્યારેય ન કરવી.
• જૈન ધર્મની પ્રેરણા હંમેશા એ છે કે –

- “દરેક જીવને મોક્ષનો હક છે.” - “હું ભવ્ય છું” એમ માને ને સદાચાર, અહિંસા, સંયમ, સ્વાધ્યાય, પ્રતિક્રમણ વગેરે વડે ભવ્યતાને જાગૃત કરવી.

અપણે માટે પ્રાયોજ્ય બિંદુ:

• અભવ્ય-ભવ્યનું “લેબલ લગાવવું” આપણો વિષય જ નથી.
• આપણો ધર્મ – સર્વ જીવ પ્રત્યે મિત્રતા, કરુણા અને પોતાના આત્માને શુદ્ધ કરવા પ્રયત્ન.

5. શ્વેતાંબર–દિગંબર દૃષ્ટિ

• બંને પરંપરા (શ્વેતાંબર અને દિગંબર) અભવ્ય જીવનો સિદ્ધાંત સ્વીકારે છે.
• તત્વચર્ચામાં થોડાં સુક્ષ્મ તફાવત (કર્મબંધના પ્રકાર, ભાવસ્થાન વગેરેમાં) હોય, પણ મૂળ અર્થ – “કેટલાક જીવો ક્યારેય મોક્ષ પામશે નહીં” – બંનેમાં એક જ છે.

સારાંશમાં: “અભવ્ય જીવ” એટલે એવો જીવ કે જેમણે પોતાના અનાદિકાળના ભારે મિથ્યાભાવો અને અતિ ઉગ્ર પાપકર્મોથી આવી સ્થિતિ બનાવી લીધી કે હવે તે જીવમાં સમ્યક દર્શન – મોક્ષ તરફનો પહેલો દરવાજો – ખુલે તે શક્ય નથી. પણ આ જ્ઞાન આપણને નિરસ નહિ બનાવે; આપણો માર્ગ હંમેશા એવો કે – “હું ભવ્ય છું, મને મોક્ષ સાધવો છે” – એવા આશા અને પુરુષાર્થથી જ જીવવું.