ચૈત્રી પૂર્ણિમા એ શત્રુંજય મહાતીર્થ પર પુણ્ડરીક સ્વામી સહિત અਨੇક મુનિઓએ કાયોત્સર્ગ કરીને મોક્ષ પામેલા પવિત્ર તિથિ છે. આ દિવસે ખાસ શ્રદ્ધા સાથે કાયોત્સર્ગ કરવો બહુ પુણ્યકારક માનવામાં આવે છે.

નીચે એક સરળ, ઘરેથી પણ કરી શકાય તેવી ચૈત્રી પૂનમના કાયોત્સર્ગની વિધિ આપી છે (તમારા સમાજ / ગુરુપ્રવર્તિ પ્રમાણે થોડો ફરક હોઈ શકે).

---

૧. પૂર્વ તૈયારી

1. વહારે ઊઠીને સ્નાન કરો.
2. સાદી, શુદ્ધ વસ્ત્રો પહેરો (શક્ય હોય તો સફેદ).
3. મનમાં નિશ્ચય કરો:

- આજે હું અમુક સમય માટે (જેમ કે ૮ મિનિટ, ૨૪ મિનિટ, ૪૮ મિનિટ) કાયોત્સર્ગ કરીશ. - “આ કાયોત્સર્ગથી મારા અનંત પાપકર્મોનો ક્ષય થાય, અને આત્મા શાંત-શુદ્ધ બને.”

1. શક્ય હોય તો:

- નવકારવાલી, શત્રુંજય પાટ / ચિત્ર, પુંડરીક સ્વામી / સિદ્ધપુરુષોના ચિત્ર સામે બેસો. - દીવો / દીપક પ્રગટાવો, થોડું ફૂલ / અક્ષત અર્પણ કરો.

---

૨. પચ્ચખાણ (સંલ્પ / નિશ્ચય)

શાંત થઈને, હળવા સ્વરે કહી શકો:

> “અજ્ઞાનવશ જેટલા પણ પાપ થાયા છે, તે સર્વનો હૃદ્ગમ પ્રાયશ્ચિત્ત કરે છે. ચૈત્રી પૂર્ણિમાની આ પવિત્ર તિથિએ હું અચળ રહીને કાયોત્સર્ગ કરીશ; એ સમયમાં કોઈ હિંસા, અસત્ય, ચોરી, કંમેચ્છા, પરિગ્રહની ભાવના ન રાખીશ.”

(જેને પચ્ચખાણ આવડે છે, તે પોતાની પરંપરાનો પચ્ચખાણ લઈ શકે.)

---

૩. આસન અને મુદ્રા

કાયોત્સર્ગ બે રીતે થાય છે; જે સરળ લાગે તે લો:

1. ઊભા રહીને કાયોત્સર્ગ

- પગ થોડા અંતરે, આંખો હળવી બંધ. - હાથ શરીરના બાજુએ સીધા, આંગળીઓ આરામની સ્થિતિમાં. - શરીર હલાવવાનો ઓછામાં ઓછો પ્રયત્ન.

1. બેસીને કાયોત્સર્ગ (ઘણા શ્રાવક/શ્રાવિકાઓ માટે સરળ)

- પેઠા / જમીન પર, પદ્માસન / આરામદાયક સુખાસન. - હાથ ગોદમાં, જમણો હાથ ડાબા પર, અંગૂઠા હળવા સ્પર્શે. - મસ્તક સીધું, આંખ હળવી બંધ.

બન્નેમાં ભાવ એક જ: > “હું આત્મા છું, શરીર પરિગૃહિત પદાર્થે છે; હું શરીર નથી.”

---

૪. ચૈત્રી પૂર્ણિમા-વિશેષ ભાવના

૧–૨ મિનિટ શાંત રહીને અંદરથી વિચાર કરો:

• “શત્રુંજય પર પુંડરીક સ્વામી અને કરોડો મુનિઓએ આ જ રીતે કાયોત્સર્ગથી શરીરથી વિમુખ થઇ મોક્ષ પામ્યો.”
• “તેવા મુનિઓના પગલે ચાલવાનો નાનો નિશ્ચય હું આજે કરું છું.”

પછી ધીમે, સમગ્ર ભાવથી નવકાર મંત્ર બોલો (૧, ૯, અથવા ૨૭ વાર – જેટલું બને):

> “ણમો અરહંતાણં… (પૂરો નવકાર)”

જેને આવડતું હોય તેઓ લોગસ્સા સૂત્ર એકવાર ભાવપૂર્ણ કરી શકે.

---

૫. કાયોત્સર્ગ – વાસ્તવિક પ્રેક્ટિસ

સમય નક્કી કરો (જેમ કે ૮ મિનિટ / ૧૧ મિનિટ / ૨૪ મિનિટ) અને તે સમય સુધી:

1. શરીરને એકદમ સ્થિર રાખવાનો પ્રયત્ન.
2. શ્વાસ પર હળવુ ધ્યાન રાખો –

- શ્વાસ આવે ત્યારે વિચાર: “અશુદ્ધ ભાવ બહાર જાય છે.” - શ્વાસ જાય ત્યારે વિચાર: “આત્મા શાંત, પ્રકાશરૂપ છે.”

1. મનમાં વારંવાર ક્ષમા-ભાવ લાવો:

- “મારે થી જે પ્રાણીની, જેની, જેટલી પણ હિંસા થઇ હોય, તે સૌ મને ક્ષમા કરે.” - “હું પણ તમામ જીવને હૃદયથી ક્ષમા કરું છું.”

મધ્યમાં:

• મન elsewhere જાય તો હળવા નવકારથી ફરી ધ્યાન પાછું લાવો.
• ખાસ ચળવળ ન કરો, બહુ જરૂરી પડે ત્યારે જ નાની હિલચાલ.

---

૬. વિધિ પૂર્ણ કરવાની રીત

સમય પૂર્ણ થાય ત્યારે તરત આંખ ન ખોલો. ૧–૨ મિનિટ:

1. ધીમે-ધીમે શરીરની જાગૃતિ લાવો.
2. અંદરથી આમ કહો:

> “આજના આ કાયોત્સર્ગથી ઉપજેલુ અલ્પમાત્ર પણ પુણ્ય, સૌથી પહેલાં સર્વ જીવોની કલ્યાણમાં જાય; પછી મારી સમ્યગ્દર્શન, સમ્યગ્જ્ઞાન, સમ્યક્‌ચારિત્ર પ્રાપ્તિમાં ઉપકારક બને.”

1. પછી ધીમેથી આંખ ખોલો.
2. અંતમાં હળવી વંદના કરો:

- “મિચ્છામિ દુક્કડં / મિચ્છામિ દુક્કડમ” કહીને બધા જીવ પાસેથી ક્ષમા માંગો.

શક્ય હોય તો પછી થોડું સ્વાધ્યાય કરો – સર્વસિદ્ધિ, પુંડરીક સ્વામી, શત્રુંજય મહાત્મ્ય વગેરે વાંચવું ખુબ શુભ ગણાય છે.

---

૭. નાનું દૈનિક નિશ્ચય (આ તિથિથી શરૂ કરી શકાય)

ચૈત્રી પૂર્ણિમાના દિવસે નિશ્ચય કરો કે:

• દર રોજ ઓછામાં ઓછા ૮–૧૧ મિનિટ કાયોત્સર્ગ કરશુ.
• અઠવાડિયામાં એક વાર ચૈત્યાલય / ઉપાશ્રય જઈ, ત્યાં કાયોત્સર્ગ કરીશુ.

એ રીતે એક દિવસની વિશેષ સાધના, ધીમે-ધીમે જીવનભરનો આત્મસંયમનો માર્ગ બની શકે છે.

---

ચૈત્રી પૂર્ણિમાની મહત્તા અને કાયોત્સર્ગ વિશે વધુ વિગત सरल ભાષામાં અહીં વાંચી શકો છો અને કાયોત્સર્ગ શું છે, તેનો અર્થ અને સામાન્ય પ્રશ્નો અહીં સમજાવેલા છે