ઉપધાન વિધિ જૈન ધર્મમાં તપ, સંયમ અને ભક્તિની એક પવિત્ર પરંપરા છે. તેની રીત પરંપરા પ્રમાણે થોડીઘણી અલગ હોઈ શકે છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે ઉપધાન વિધિ નીચે મુજબ કરવામાં આવે છે:

ઉપધાન વિધિ — સામાન્ય ક્રમ

1) સંકલ્પ

• ઉપધાન કરવા વ્રતધારી ભક્ત મનમાં સંકલ્પ કરે છે કે:

- હું આ તપ આરાધના ભક્તિભાવથી કરીશ. - હું અહિંસા, સત્ય, અચૌર્ય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહનું પાલન કરીશ.

• ગુરુભગવંત અથવા સંઘની ઉપસ્થિતિમાં સંકલ્પ લેવાય છે.

2) આત્મશુદ્ધિ

• શરીર અને મનની શુદ્ધિ માટે સ્નાન, શુદ્ધ વસ્ત્ર, અને પવિત્ર ભાવ રાખવામાં આવે છે.
• મનમાં રાગ, દ્વેષ, અહંકાર છોડવાનો ભાવ રાખવામાં આવે છે.

3) દેવ-ગુરુ-ધર્મ વંદના

• જિનાલયમાં જઈને ભગવાનની વંદના થાય છે.
• ગુરુભગવંતને વંદન કરીને આજ્ઞા લેવામાં આવે છે.
• ધર્મની આરાધનાનો આરંભ કરવામાં આવે છે.

4) પ્રતિજ્ઞા/નિયમ ગ્રહણ

• ઉપધાન દરમિયાન કેટલાક નિયમો લેવામાં આવે છે, જેમ કે:

- નિશ્ચિત આહાર-વિહાર - બ્રહ્મચર્ય - સંયમપૂર્વક બોલવું - રાત્રિભોજનનો ત્યાગ - ધાર્મિક ક્રિયાઓમાં નિયમિત હાજરી

• આ નિયમો સંઘ અને ગુરુની આજ્ઞા પ્રમાણે હોય છે.

5) તપસ્યાની આરાધના

ઉપધાનમાં સામાન્ય રીતે આ પ્રકારની સાધના થાય છે:

• એકાસણા / આયંબિલ / ઉણોદરી
• ઉપવાસ
• બિયાસણા અથવા અન્ય તપ, પરંપરા મુજબ
• સ્વાધ્યાય
• પ્રતિક્રમણ
• સામાયિક
• જાપ
• પાઠ
• ધ્યાન

6) ધાર્મિક ક્રિયાઓ

• નવકાર મંત્રનો જાપ
• ગાથા-પાઠ
• સૂત્રાવલીનું પઠન
• ગુરુવંદના
• ભક્તિ, આરતી, મંગલદીપ
• જયઘોષ અથવા સ્તવન, પરંપરા મુજબ

7) પ્રતિક્રમણ અને ક્ષમાપના

• દિવસના અંતે પ્રતિક્રમણ કરાય છે.
• જાણે-અજાણે થયેલી ભૂલો માટે ક્ષમા માગવામાં આવે છે.
• “મિચ્છામિ દુક્કડં” ભાવ રાખવામાં આવે છે.

8) પારણા

• ઉપધાન પૂર્ણ થયા પછી નિયમ મુજબ પારણા થાય છે.
• પારણા પણ ગુરુભગવંતની આજ્ઞા અને સંઘવિધિ પ્રમાણે કરવામાં આવે છે.

ઉપધાનના મુખ્ય ભાવ

• અહિંસા
• સંયમ
• તપ
• વિનય
• ભક્તિ
• આત્મશુદ્ધિ
• કર્મક્ષય

મહત્વપૂર્ણ સૂચના

ઉપધાન વિધિ સ્થાનકવાસી, મૂર્તિપૂજક, શ્વેતામ્બર, દિગંબર વગેરે પરંપરાઓમાં અલગ રીતથી કરવામાં આવે છે. તેથી ચોક્કસ વિધિ માટે પોતાના ગુરુભગવંત અથવા સ્થાનિક સંઘની આજ્ઞા લેવી જરૂરી છે.

જો તમે ઇચ્છો, તો હું આ જ વિષયનું:

• ગુજરાતીમાં પૂરી દૈનિક વિધિ
• ઉપધાનના નિયમો
• ઉપધાનનું પાવન મુહૂર્ત અને તૈયારી

રૂપે પણ આપી શકું.