અમુક અંતર સુધીનું જ્ઞાન એટલે કયું જ્ઞાન?

જૈન દર્શન અનુસાર, જ્ઞાનનાં પાંચ પ્રકાર છે:

1. મતીજ્ઞાન
2. શ્રુતજ્ઞાન
3. અવધિજ્ઞાન
4. મનોવયજ્ઞાન
5. કેવલજ્ઞાન

મતીજ્ઞાન અને શ્રુતજ્ઞાન – આ બંને જ્ઞાન સામાન્ય જીવોમાં હોય છે, અને તે અમુક હદ સુધી જ સીમિત હોય છે. એટલે કે, તેની એક મર્યાદા હોય છે, સર્વજ્ઞ (સર્વજ્ઞાત્વ) નથી.

જ્યારે અવધિજ્ઞાન (દ્રશ્ય વસ્તુઓનું દૂરથી જાણવું) અને મનોવયજ્ઞાન (મનનાં વિચાર જાણવું) પણ અમુક અંતર સુધી સીમિત હોય છે, દરેક વસ્તુ જાણતું નથી, પણ ખાસ ચોક્કસ હદ સુધી જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.

માત્ર કેવલજ્ઞાન – એ સર્વત્ર, સર્વ કાળમાં, સર્વ દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, ભાવને જાણે છે. એમાં કોઈ મર્યાદા નથી.

સારાંશ: મતીજ્ઞાન, શ્રુતજ્ઞાન, અવધિજ્ઞાન અને મનોવયજ્ઞાન – એ બધું જ અમુક અંતર (મર્યાદા) સુધીનું જ્ઞાન છે. કેવલજ્ઞાન – એ અનંત (અમર્યાદિત) જ્ઞાન છે.