ચૌદ માર્ગણા એટલે જીવને અવસ્થિત થવા માટેનાં 14 “સ્થાન” અથવા “વિભાગ” — જેમાં જીવ કઈ રીતે સંસારમાં રહી શકે છે, તેની ચર્ચા જૈન ધર્મમાં કરવામાં આવી છે.

ચૌદ માર્ગણાના નામ

1. ગતિ
2. ઇન્દ્રિય
3. કાય
4. યોગ
5. વેદ
6. કષાય
7. જ્ઞાન
8. સંયમ
9. દર્શન
10. લેવ્ય
11. ભવ્ય
12. સમ્યક્ત્વ
13. સંજ્ઞી
14. આહારક

---

દરેક માર્ગણાની સમજ

1) ગતિ

જીવ કઈ ગતિમાં છે તે દર્શાવે છે:

• નરકગતિ
• તિર્યંચગતિ
• મનુષ્યગતિ
• દેવગતિ

અર્થાત જીવનો સંસારિક જન્મ ક્યાં પ્રકારની અવસ્થામાં છે તે.

2) ઇન્દ્રિય

જીવ પાસે કેટલી ઇન્દ્રિયો છે તે:

• એકેન્દ્રિય
• બેઇન્દ્રિય
• તેઇન્દ્રિય
• ચઉરેન્દ્રિય
• પંચેન્દ્રિય

3) કાય

જીવનો શરીરપ્રકાર કયો છે:

• પૃથ્વીકાય
• અપ્કાય
• તેજસ્કાય
• વાયુકાય
• વનસ્પતિકાય
• દ્વીન્દ્રિયથી પંચેન્દ્રિય જીવોના શરીરો પણ કાયમાં આવે છે.

4) યોગ

જીવના મન, વચન અને કાયાના પ્રવર્તનને યોગ કહે છે. આથી જીવમાં કયા પ્રકારનો પ્રવાહ અથવા ક્રિયા ચાલે છે તે બતાવે છે.

5) વેદ

જીવમાં લિંગજન્ય ભાવના કે વેદનીય સ્થિતિ:

• સ્ત્રીવેદ
• પુરુષવેદ
• નપુંસકવેદ

6) કષાય

આત્માને કલુષિત કરનાર ભાવો:

• ક્રોધ
• માન
• માયા
• લોભ

આથી જીવમાં કયા કષાયો પ્રવર્તે છે તે સમજાય છે.

7) જ્ઞાન

જીવ પાસે કેટલું અને કયું જ્ઞાન છે તે:

• મતિજ્ઞાન
• શ્રુતજ્ઞાન
• અવધિજ્ઞાન
• મન:પર્યવજ્ઞાન
• કેવળજ્ઞાન

8) સંયમ

જીવમાં સંયમની સ્થિતિ:

• અસંયત
• દેશવ્રતી
• સર્વવ્રતી
• યતિ/સાધુસંયમ વગેરે

અર્થાત ઇન્દ્રિય અને મન ઉપર કેટલો નિયંત્રણ છે તે.

9) દર્શન

સત્ય તત્ત્વને જોવાની/માનવાની સ્થિતિ:

• મિથ્યાદર્શન
• મિશ્રદર્શન
• સમ્યગ્દર્શન

10) લેવ્ય

જીવ કર્મ બાંધે છે કે નથી બાંધતો, અથવા કયા ભાવથી બાંધે છે તે દર્શાવે છે. સામાન્ય રીતે આમાં જીવની આવર્તક/ગ્રાહક સ્થિતિ સમજાય છે.

11) ભવ્ય

જીવ મોક્ષ પ્રાપ્ત કરવા યોગ્ય છે કે નહીં તે:

• ભવ્ય
• અભવ્ય

ભવ્ય જીવ મોક્ષ માર્ગે જઈ શકે છે; અભવ્ય નહિ.

12) સમ્યક્ત્વ

સાચી શ્રદ્ધા/સમ્યક્ વિશ્વાસની સ્થિતિ:

• મિથ્યા
• મિશ્ર
• સમ્યક્

13) સંજ્ઞી

જીવમાં મન છે કે નથી તે:

• સંજ્ઞી
• અસંજ્ઞી

સંજ્ઞી જીવ વિચાર, સંકલ્પ, સ્મૃતિ વગેરે ધરાવે છે.

14) આહારક

જીવને આહાર લેવાની ક્ષમતા અને સ્થિતિ. અહીં મુખ્યત્વે જીવના આહાર સંબંધિત બંધારણ અને પ્રવૃત્તિની ચર્ચા થાય છે.

---

સરળ રીતે સાર

ચૌદ માર્ગણા એટલે જીવની 14 પ્રકારની અવસ્થાઓ, જેણે દ્વારા જૈન તત્ત્વજ્ઞાનમાં જીવની બંધારણ, ગુણ, દોષ, અને મોક્ષયોગ્યતા સમજાવવામાં આવે છે.

જો તમે ઈચ્છો તો હું ચૌદ માર્ગણાને એક કોષ્ટકમાં પણ આપી શકું છું, જેથી યાદ રાખવું સરળ બને.