પ્રભુવચન મુજબ દ્રવ્ય સંસાર અને ભાવ સંસાર નો અર્થ:

1) દ્રવ્ય સંસાર

દ્રવ્ય એટલે જે સ્થૂળ, દેખાતું અને બહારનું છે. અર્થાત્ આત્માનો જે જન્મ-મરણનો વાસ્તવિક પ્રવાહ ચાલે છે, તેને દ્રવ્ય સંસાર કહેવામાં આવે છે.

સરળ શબ્દોમાં:

• શરીર બદલાતાં રહેવું
• નવા જન્મ લેતા રહેવું
• ચાર ગતિમાં ભટકવું
• પુણ્ય-પાપના કારણે ભૌતિક જીવનમાં ફરતું રહેવું

આ બાહ્ય અથવા વ્યવહારિક સંસાર છે.

---

2) ભાવ સંસાર

ભાવ એટલે આંતરિક ભાવના, વિચાર, રાગ-દ્વેષ, કષાય, આસક્તિ વગેરે. આત્મામાં જે મોહ, ક્રોધ, માન, માયા, લોભના કારણે સંસારબંધન ચાલે છે, તેને ભાવ સંસાર કહેવામાં આવે છે.

સરળ શબ્દોમાં:

• મનમાં વિષય-વાસના
• રાગ-દ્વેષ
• કષાય
• આસક્તિ અને મોહ
• “હું” અને “મારું” ની ભાવના

આ અંતરંગ સંસાર છે.

---

મુખ્ય ફરક

• દ્રવ્ય સંસાર = બહારનો, જન્મ-મરણનો સંસાર
• ભાવ સંસાર = અંદરનો, કષાય અને મોહનો સંસાર

---

પ્રભુવચનનો સાર

જ્યારે સુધી ભાવ સંસાર નથી છૂટતો, ત્યાં સુધી દ્રવ્ય સંસાર પણ પૂરો છૂટતો નથી. અથવા કહીએ તો:

અંદરના રાગ-દ્વેષ દૂર થશે તો જ બહારના જન્મ-મરણથી મુક્તિ મળશે.

---

ટૂંકમાં

• દ્રવ્ય સંસાર = શરીર અને જન્મ-મરણની ગતિ
• ભાવ સંસાર = મનના કષાય, મોહ, આસક્તિ

મોક્ષનો માર્ગ: ભાવ સંસારનો નાશ, એટલે કે કષાય ક્ષય, સમ્યક્ દર્શન-જ્ઞાન-ચારિત્ર અને વૈરાગ્ય.

જો તમે ઇચ્છો તો હું આને એકદમ સરળ ગુજરાતી પ્રભુવચન શૈલીમાં 2-3 લાઈનમાં પણ લખી દઈ શકું છું.