શ્રાવકના ત્રીજા મનોરથ પર નિબંધ

૧. જૈન ધર્મમાં શ્રાવકનું જીવન અત્યંત પવિત્ર અને નિયમબદ્ધ માનવામાં આવે છે. ૨. શ્રાવક એ એવો ઉપાસક છે જે ગૃહસ્થ જીવનમાં રહીને પણ ધર્મમાર્ગને અપનાવે છે. ૩. તે સંસારમાં રહેતા છતાં સંયમ, ત્યાગ અને આચારની ભાવના જાળવે છે. ૪. શ્રાવકનું જીવન માત્ર ભોગવિલાસ માટે નથી, પરંતુ આત્મકલ્યાણ માટે છે. ૫. જૈન પરંપરામાં શ્રાવક માટે અનેક વ્રતો, નિયમો અને મનોરથો બતાવવામાં આવ્યા છે. ૬. આ મનોરથો શ્રાવકને ધર્મમાં આગળ વધારવાનું સાધન છે. ૭. “મનોરથ” એટલે શુભ સંકલ્પ, ધર્મમય ઈચ્છા અને આત્મિક ઉન્નતિની ભાવના. ૮. શ્રાવકના મનોરથો દ્વારા તેના જીવનમાં ધીમે ધીમે વૈરાગ્ય અને સંયમ આવે છે. ૯. ત્રીજો મનોરથ ખાસ મહત્વનો ગણાય છે. ૧૦. તે શ્રાવકની ધાર્મિક પ્રગતિનું એક સુંદર પગથિયું છે.

૧૧. ત્રીજા મનોરથનો સાર એ છે કે શ્રાવક ધર્મના કાર્યમાં નિષ્ઠાપૂર્વક જોડાય. ૧૨. તે માત્ર પોતે જ ધર્મ કરે એવું નહીં, પણ ધર્મની પ્રેરણા પણ આપે. ૧૩. તે મંદિર, ઉપાશ્રય, સાધુ-સાધ્વી અને તીર્થના સન્માનમાં રસરમે. ૧૪. તે પોતાના જીવનમાં એવી વ્યવસ્થા રાખે કે ધર્મનિષ્ઠા વધે. ૧૫. ત્રીજો મનોરથ શ્રાવકને સામાજિક જીવનમાંથી ધર્મજીવન તરફ વાળે છે. ૧૬. આ મનોરથમાં ભક્તિ, સેવા અને દાનની ભાવના વિશેષ હોય છે. ૧૭. શ્રાવક પોતાના ધન, સમય અને શક્તિનો સદ્દુપયોગ કરે છે. ૧૮. તે માત્ર એક વ્યક્તિ તરીકે નહીં, પરંતુ ધર્મના સેવક તરીકે જીવવા લાગે છે. ૧૯. જૈન ધર્મમાં દાનનું ઘણું મહત્ત્વ છે. ૨૦. દાનથી આસક્તિ ઘટે છે અને પુણ્ય વધે છે.

૨૧. ત્રીજા મનોરથ દ્વારા શ્રાવક દાનને જીવનનો ભાગ બનાવે છે. ૨૨. જરૂરિયાતમંદ જીવોને સહાય કરવી એ જૈન દૃષ્ટિએ ઉત્તમ કાર્ય છે. ૨૩. પરંતુ આ સહાય અહિંસા અને સંયમ સાથે હોવી જોઈએ. ૨૪. દાનમાં દાનની પવિત્રતા, પાત્રતા અને યોગ્ય ભાવના જરૂરી છે. ૨૫. શ્રાવક જ્યારે દાન કરે છે, ત્યારે તે પોતાનો અહંકાર ઘટાડે છે. ૨૬. તે સમજેછે કે ધન કાયમ રહેવાનું નથી. ૨૭. કાયમી છે તો માત્ર આત્માનું કલ્યાણ. ૨૮. તેથી ધર્મમાં વપરાયેલું ધન સાચો લાભ આપે છે. ૨૯. ત્રીજો મનોરથ શ્રાવકને આ સત્યનો અનુભવ કરાવે છે. ૩૦. તે જીવનમાં કરુણા અને ઉદારતાનું સિંચન કરે છે.

૩૧. જૈન ધર્મમાં “અપરિગ્રહ” ખૂબ મહત્ત્વનું સૂત્ર છે. ૩૨. ત્રીજો મનોરથ અપરિગ્રહની ભાવનાને મજબૂત કરે છે. ૩૩. જ્યારે મનમાં દાનની ભાવના આવે છે, ત્યારે સંગ્રહની લાલસા ઓછી થાય છે. ૩૪. શ્રાવક સમજે છે કે સંચય કરતાં વહેંચવું વધુ શુભ છે. ૩૫. ઉપયોગી વસ્તુઓ ધર્મકાર્ય માટે અર્પણ કરવી એ શુભ પ્રવૃત્તિ છે. ૩૬. આથી સમાજમાં ધર્મનું વાતાવરણ બને છે. ૩૭. મંદિરોની વ્યવસ્થા, ઉપાશ્રયની સફાઈ, સાધુ-સાધ્વીની સેવા વગેરેમાં શ્રાવક સહભાગી બને છે. ૩૮. આવું જીવન શ્રાવકને આંતરિક આનંદ આપે છે. ૩૯. ભૌતિક સુખ ક્ષણિક છે, જ્યારે ધર્મનું સુખ શાશ્વત શાંતિ આપે છે. ૪૦. ત્રીજો મનોરથ એ શાશ્વત શાંતિ તરફનો માર્ગ છે.

૪૧. શ્રાવક પોતાના ઘરમાં પણ ધર્મનું વાતાવરણ સર્જે છે. ૪૨. તે પ્રાતઃકાળે જિનદર્શન અને પૂજન કરે છે. ૪૩. તે નવકાર મંત્રનું સ્મરણ કરે છે. ૪૪. તે પાપકર્મથી બચવાની કોશિશ કરે છે. ૪૫. તે સત્ય, અહિંસા અને શીલનો આધાર લે છે. ૪૬. આવા શ્રાવક માટે દાન માત્ર આર્થિક ક્રિયા નથી. ૪૭. દાન એ આંતરિક શુદ્ધિનું સાધન છે. ૪૮. દાનથી લોભ, મોહ અને સ્વાર્થ ઓછા થાય છે. ૪૯. દાનથી “મારું” અને “તારું” ની સીમા ઢળી જાય છે. ૫૦. તેથી ત્રીજો મનોરથ અત્યંત ઉપકારક છે.

૫૧. જૈન શાસ્ત્રોમાં ધર્મની ચાર દાનવિધિઓનું વિશેષ મૂલ્ય છે. ૫૨. આહારદાન, ઔષધદાન, જ્ઞાનદાન અને અભયદાન અત્યંત પ્રશંસનીય છે. ૫૩. શ્રાવક ત્રીજા મનોરથ દ્વારા આવા દાનોમાં પ્રવૃત્ત થાય છે. ૫૪. જ્ઞાનદાનથી અજ્ઞાનનું અંધારું દૂર થાય છે. ૫૫. ઔષધદાનથી દુઃખી જીવને આરોગ્ય મળે છે. ૫૬. આહારદાનથી ભૂખ્યા જીવને જીવતદાન સમાન સહાય મળે છે. ૫૭. અભયદાનથી જીવમાં નિર્ભયતા આવે છે. ૫૮. જૈન ધર્મની દાનપરંપરા કરુણા પર આધારિત છે. ૫૯. તેથી શ્રાવકના ત્રીજા મનોરથમાં કરુણાનું કેન્દ્રસ્થાન છે. ૬૦. કરુણા વગર ધર્મ અધૂરો છે.

૬૧. શ્રાવક જ્યારે દાન કરે છે, ત્યારે તે માત્ર પ્રાપ્તકર્તાને નહિ, પોતાની આત્માને પણ પોષે છે. ૬૨. કારણ કે દાનથી આત્મામાં શુભ ભાવો ઊગે છે. ૬૩. શુભ ભાવો કર્મબંધનને નબળું કરે છે. ૬૪. શુભ ભાવો સમ્યગ્દર્શનને દૃઢ બનાવે છે. ૬૫. સમ્યગ્દર્શન વિના સાચું ધર્મજીવન શક્ય નથી. ૬૬. ત્રીજો મનોરથ શ્રાવકની દૃષ્ટિને વિસ્તૃત કરે છે. ૬૭. તે પોતાના કુટુંબ અને સંપત્તિથી આગળ વિચારે છે. ૬૮. તે સમજે છે કે આખો સંસાર પરસ્પર નિર્ભર છે. ૬૯. એકનો સુખ બીજાના દુઃખ પર ઊભેલું હોવું જોઈએ નહીં. ૭૦. આ વિચાર જૈન દૃષ્ટિની ઊંડી વિશેષતા છે.

૭૧. ત્રીજો મનોરથ શ્રાવકને સેવા ભાવ તરફ દોરે છે. ૭૨. સેવા એ ધર્મનું જીવંત રૂપ છે. ૭૩. જ્યાં સેવા હોય ત્યાં અહંકાર ઓગળી જાય છે. ૭૪. જ્યાં સેવા હોય ત્યાં સંબંધો મીઠા બને છે. ૭૫. જ્યાં સેવા હોય ત્યાં સમાજમાં વિશ્વાસ વધે છે. ૭૬. ધર્મ માત્ર ઉપદેશમાં નથી, પરંતુ વર્તનમાં છે. ૭૭. શ્રાવક દાન અને સેવા દ્વારા આચરણને પવિત્ર બનાવે છે. ૭૮. તેનું ઘર પણ તીર્થ સમાન બનવા લાગે છે. ૭૯. તીર્થ એટલે આત્મશુદ્ધિનું સ્થાન. ૮૦. આવા તીર્થસમાન જીવનની શરૂઆત ત્રીજા મનોરથથી થાય છે.

૮૧. શ્રાવકના મનોરથો ક્રમશઃ તેને ઊંચા લક્ષ્ય તરફ લઈ જાય છે. ૮૨. પ્રથમ અને દ્વિતીય મનોરથોથી તૈયારી થાય છે. ૮૩. ત્રીજો મનોરથ એ તૈયારીને વ્યવહારિક સ્વરૂપ આપે છે. ૮૪. તે ધર્મને માત્ર વિચારમાંથી કર્મમાં ઉતારે છે. ૮૫. જૈન ધર્મમાં વિચાર કરતાં આચરણને વધુ મહત્ત્વ છે. ૮૬. કારણ કે વિચારો બદલાઈ શકે છે, પરંતુ આચરણ આત્માને ઘડે છે. ૮૭. ત્રીજો મનોરથ એ આચરણનું સ્વરૂપ છે. ૮૮. તેમાં નિષ્ઠા અને નિયમબદ્ધતા જરૂરી છે. ૮૯. માત્ર ક્યારેક-ક્યારેક કરેલું દાન પૂરતું નથી. ૯૦. નિયમિત શુભ પ્રવૃત્તિ જ આત્મકલ્યાણ આપે છે.

૯૧. શ્રાવક માટે ત્રીજા મનોરથનું પાલન કરવું સરળ નથી. ૯૨. કારણ કે સંસારની આકર્ષણશક્તિ ઘણી પ્રબળ હોય છે. ૯૩. ધન, માન, વૈભવ અને વિષયસુખ મનને ખેંચે છે. ૯૪. છતાં શ્રાવક સંયમથી આ બધાને નિયંત્રિત કરે છે. ૯૫. તે સમજેછે કે સાચું ધન ધર્મ છે. ૯૬. સાચી સંપત્તિ સમ્યગ્જ્ઞાન છે. ૯૭. સાચી શક્તિ આત્મનિયંત્રણ છે. ૯૮. જ્યારે શ્રાવક આ સમજથી જીવે છે, ત્યારે તેનું જીવન સફળ બને છે. ૯૯. ત્રીજો મનોરથ તેને આવી સમજણ આપે છે. ૧૦૦. એટલે તે જીવનને દિશા આપે છે.

૧૦૧. જૈન ધર્મમાં શ્રાવકનો માર્ગ ગૃહસ્થ આશ્રમમાં હોવા છતાં પવિત્ર છે. ૧૦૨. તે સાધુ નથી, છતાં સાધુસમાન સંયમની ભાવના રાખે છે. ૧૦૩. ત્રીજો મનોરથ એ ગૃહસ્થ જીવનને ધર્મમય બનાવે છે. ૧૦૪. તે શીખવે છે કે ઘર અને ધર્મ વિરૂદ્ધ નથી. ૧૦૫. જો મન શુદ્ધ હોય તો ઘર પણ ઉપાસના સ્થાન બને છે. ૧૦૬. જો ભાવ શુદ્ધ હોય તો દરેક કાર્ય સાધના બની શકે છે. ૧૦૭. દાન કરતી વખતે પ્રેમ હોવો જોઈએ. ૧૦૮. દાનમાં દંભ ન હોવો જોઈએ. ૧૦૯. દાનમાં દેખાડાની ભાવના ન હોવી જોઈએ. ૧૧૦. સાચું દાન નિષ્કામ હોય છે.

૧૧૧. ત્રીજો મનોરથ શ્રાવકમાં નિષ્કામ ભાવ ઊભો કરે છે. ૧૧૨. તે પોતાના યશ માટે નહીં, પણ જીવમાત્રના હિત માટે કાર્ય કરે છે. ૧૧૩. એ જ જૈન ધર્મની ઉચ્ચતમ ભાવના છે. ૧૧૪. “પરોપકાર” શબ્દ માત્ર બોલવા માટે નહીં, જીવવા માટે છે. ૧૧૫. શ્રાવક દાનથી પરોપકાર શીખે છે. ૧૧૬. સેવા દ્વારા સહાનુભૂતિ શીખે છે. ૧૧૭. ભક્તિ દ્વારા વિનમ્રતા શીખે છે. ૧૧૮. સંયમ દ્વારા સ્થિરતા શીખે છે. ૧૧૯. આવા ગુણો ત્રીજા મનોરથથી વિકસે છે. ૧૨૦. તેથી આ મનોરથ અત્યંત મૂલ્યવાન છે.

૧૨૧. શ્રાવક જ્યારે દાન માટે તૈયાર થાય છે, ત્યારે તે પોતાની આવક, ઉપયોગ અને જરૂરિયાતનું સંતુલન શીખે છે. ૧૨૨. તે ખર્ચમાં વિવેક રાખે છે. ૧૨૩. તે અનાવશ્યક ભોગવિલાસથી દૂર રહે છે. ૧૨૪. તે ધર્મકાર્ય માટે નિર્ધારિત ભાગ અલગ રાખે છે. ૧૨૫. આથી તેના જીવનમાં વ્યવસ્થા આવે છે. ૧૨૬. વ્યવસ્થા વિના ધર્મ ટકી શકતો નથી. ૧૨૭. ધર્મ માટે સમય, સંપત્તિ અને મન ત્રણે અર્પણ કરવાં પડે છે. ૧૨૮. ત્રીજો મનોરથ આ અર્પણભાવને મજબૂત કરે છે. ૧૨૯. શ્રાવક માટે આ માર્ગ આત્મશુદ્ધિનો માર્ગ છે. ૧૩૦. આત્મશુદ્ધિ વિના મોક્ષમાર્ગ અસ્પષ્ટ રહે છે.

૧૩૧. જૈન જીવનમાં ભાવને ઘણું મહત્ત્વ છે. ૧૩૨. માત્ર બહારનો દેખાવ પૂરતો નથી. ૧૩૩. આંતરિક ભાવ શુદ્ધ હોવો જરૂરી છે. ૧૪૪. ત્રીજા મનોરથમાં ભાવશુદ્ધિ મુખ્ય છે. ૧૪૫. દાન, સેવા અને ધર્મસહાય શુદ્ધ હૃદયથી થવી જોઈએ. ૧૪૬. ત્યારે જ તેનો સાચો ફળ મળે છે. ૧૪૭. જો ભાવમાં સ્વાર્થ હોય તો પુણ્ય ક્ષીણ થાય છે. ૧૪૮. જો ભાવમાં અહિંસા હોય તો ફળ વિશેષ થાય છે. ૧૪૯. આથી શ્રાવકને સતત આત્મપરીક્ષણ કરવું જોઈએ. ૧૫૦. આત્મપરીક્ષણ જ જૈન સાધનાનું હ્રદય છે.

૧૫૧. ત્રીજો મનોરથ માત્ર એક નિયમ નથી. ૧૫૨. તે જીવન જીવવાની પદ્ધતિ છે. ૧૫૩. તે મનને ઉદાર બનાવે છે. ૧૫૪. તે હાથને સેવાભાવી બનાવે છે. ૧૫૫. તે બુદ્ધિને વિવેકશીલ બનાવે છે. ૧૫૬. તે જીવનને ધર્મમય બનાવે છે. ૧૭. તે કુટુંબને પણ સંસ્કારી બનાવે છે. ૧૫૮. જ્યાં શ્રાવક ધર્મમાં દૃઢ હોય, ત્યાં સંતાનોમાં પણ સારા સંસ્કાર આવે છે. ૧૫૯. ત્રીજો મનોરથ એક વ્યક્તિથી શરૂ થઈને સમગ્ર પરિવારને પ્રભાવિત કરે છે. ૧૬૦. તેથી તેનું સામાજિક મહત્વ પણ છે.

૧૬૧. જૈન સમાજમાં દાન, સેવા અને ધર્મશ્રદ્ધાની પરંપરા ખૂબ પ્રાચીન છે. ૧૬૨. આ પરંપરા જાળવવામાં શ્રાવકોનો મોટો ફાળો છે. ૧૬૩. જો શ્રાવક ધર્મમાર્ગે ચાલે, તો સંસ્કૃતિ જીવંત રહે છે. ૧૬૪. જો શ્રાવક ઉપેક્ષા કરે, તો ધર્મપરંપરા નબળી પડે છે. ૧૬૫. તેથી ત્રીજો મનોરથ માત્ર વ્યક્તિગત નહિ, સંસ્કૃતિક જવાબદારી પણ છે. ૧૬૬. તે ધર્મસંસ્કૃતિનું સંવર્ધન કરે છે. ૧૬૭. તે તીર્થ, મંદિર, સાધુસંઘ અને શાસ્ત્રપરંપરાને ટેકો આપે છે. ૧૬૮. આ બધું શ્રાવકના સહકારથી જ સશક્ત બને છે. ૧૬૯. શ્રાવકનું કાર્ય શાંત અને સાત્ત્વિક હોય છે. ૧૭૦. તેમાં બળજબરી નથી, માત્ર શુભ ભાવ છે.

૧૭૧. ત્રીજા મનોરથમાં શ્રદ્ધા, વિનય અને ઉદારતા ત્રણે ગુણ સાથે ચાલે છે. ૧૭૨. શ્રદ્ધા વિના દાન સુક્કું બની જાય છે. ૧૭૩. વિનય વિના સેવા અહંકારી બની શકે છે. ૧૭૪. ઉદારતા વિના ધર્મ સાધુ નથી. ૧૭૫. આ ત્રણેય ગુણો શ્રાવકને સાચો ઉપાસક બનાવે છે. ૧૭૬. તેની ઓળખ માત્ર નામથી નહીં, પરંતુ કાર્યથી થાય છે. ૧૭. તે પ્રાણીદયા રાખે છે. ૧૭૮. તે પાપકર્મોથી બચવાનો પ્રયત્ન કરે છે. ૧૭૯. તે સ્વાધ્યાય, પૂજા અને સત્સંગમાં રસ લે છે. ૧૮૦. અને ત્રીજા મનોરથ દ્વારા આ બધાને સ્થિર બનાવે છે.

૧૮૧. આ મનોરથ આપણને શીખવે છે કે ધર્મ માત્ર મઠો અને મંદિરોમાં નથી. ૧૮૨. ધર્મ આપણા રોજિંદા જીવનમાં પણ છે. ૧૮૩. જ્યારે આપણે કોઈ ભૂખ્યા, દુઃખી કે પીડિત જીવને સહાય કરીએ છીએ, ત્યારે ધર્મ જીવંત થાય છે. ૧૮૪. જ્યારે આપણે મનથી નિર્મલ બની દાન કરીએ છીએ, ત્યારે આત્મા ઉજળો બને છે. ૧૮૫. ત્રીજો મનોરથ એ આત્મપ્રકાશનો સાધન છે. ૧૮૬. તે અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ લઈ જાય છે. ૧૮૭. તે સ્વાર્થમાંથી પરહિત તરફ લઈ જાય છે. ૧૮૮. તે ભોગમાંથી ત્યાગ તરફ લઈ જાય છે. ૧૮૯. તે બંધનમાંથી મુક્તિ તરફ લઈ જાય છે. ૧૯૦. તેથી તેનું સ્થાન અત્યંત ઉચ્ચ છે.

૧૯૧. અંતે કહી શકાય કે શ્રાવકનો ત્રીજો મનોરથ જૈન જીવનનો એક મહત્ત્વનો અંગ છે. ૧૯૨. તે શ્રાવકને દાનશીલ, સેવાભાવી અને ધર્મનિષ્ઠ બનાવે છે. ૧૯૩. તે અપરિગ્રહ, કરુણા અને વિનયની ભાવના વિકસાવે છે. ૧૯૪. તે સમાજમાં સૌહાર્દ અને ધર્મભાવના વધારે છે. ૧૯૫. તે આત્મશુદ્ધિ અને પુણ્યસંચયનું સુંદર સાધન છે. ૧૯૬. શ્રાવક જો આ મનોરથને જીવનમાં ઉતારે, તો તેનું જીવન સફળ બને છે. ૧૯૭. તેનું ઘર ધર્મસ્થાન બને છે. ૧૯૮. તેનું મન શાંત બને છે. ૧૯૯. અને તેની આત્મા મોક્ષમાર્ગ તરફ આગળ વધે છે. ૨૦૦. આ રીતે શ્રાવકનો ત્રીજો મનોરથ જૈન ધર્મમાં અત્યંત પવિત્ર અને કલ્યાણકારી માનવામાં આવે છે.

જો તમે ઈચ્છો તો હું આ જ વિષય પર શુદ્ધ, શાળાના નિબંધ જેવી ગુજરાતી ભાષામાં 2-3 પાનાનો સંક્ષિપ્ત આવૃત્તિ પણ આપી શકું.