સંથારો વિષયક નિબંધ

જૈન ધર્મમાં જીવનને પવિત્ર સાધના તરીકે જોવામાં આવ્યું છે. આત્માનું પરમ લક્ષ્ય કર્મબંધનથી મુક્તિ અને કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ છે. આ દૃષ્ટિએ સંથારો અથવા સલેખના એક અત્યંત ગૂઢ, ગંભીર અને આત્મશુદ્ધિપ્રધાન ધર્મસાધના છે. સંથારોનો અર્થ છે—શરીર, મન અને વાણીના તમામ વિકારોને શાંત કરીને, રાગ-દ્વેષથી નિવૃત્ત થઈ, ધીમે ધીમે અન્ન-જળના ત્યાગપૂર્વક આત્મસાધનામાં સ્થિર થવું.

જૈન શાસ્ત્રોમાં સંથારાને મરણની ઇચ્છા તરીકે નહિ, પરંતુ સમભાવપૂર્વક, વૈરાગ્યપૂર્વક અને અહિંસાપૂર્વક થતી અંતિમ સાધના તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. જ્યારે સાધક વૃદ્ધાવસ્થા, દીર્ઘ રોગ, અથવા અપરિસ્થિતિઓને કારણે દેહને ધારણ કરવાની શક્તિ ગુમાવે છે, ત્યારે તે રાગ-બંધનથી મુક્ત રહી, તપ, ધ્યાન, પ્રતિક્રમણ, ક્ષમાપન અને સ્વરૂપચિંતનમાં લીન થઈને અંતિમ અવસ્થા તરફ આગળ વધે છે. આ અવસ્થા આત્માના કલ્યાણ માટે, અને સંકલ્પપૂર્વક કર્મક્ષય માટે ગ્રહણ કરવામાં આવે છે.

સંથારોનો મૂળ ભાવ અહિંસા છે. અહીં કોઈ પ્રતિકાર, હિંસા અથવા ક્રોધ નથી; માત્ર આત્મશાંતિ, સમતા અને પરમ વૈરાગ્ય છે. જૈન પરંપરામાં જીવનના દરેક ક્ષણને સાધના માનવામાં આવે છે, અને અંતિમ ક્ષણે પણ આત્માને શુદ્ધ રાખવાની ભાવના સંથારામાં પ્રગટે છે. તેથી સંથારો કોઈ સામાન્ય ઉપવાસ નથી, પરંતુ આર્ય સાધનાનો પરિપૂર્ણ વિકાસ છે.

સંથારો લેતા સાધક માટે કેટલાક મુખ્ય ગુણ આવશ્યક ગણાય છે: ક્ષમા, સમતા, નિર્ભયતા, અનાસક્તિ, અને આત્મજ્ઞાનની દૃઢતા. તે પોતાના મનમાં કોઈ પાશ્ચાતાપ, ત્રાસ કે અશાંતિ રાખતો નથી. પરિવારજનોએ પણ આ અવસ્થાને દુઃખની નહિ, પણ ધર્મભાવની દૃષ્ટિએ જોવી જોઈએ. કારણ કે સંથારો સંસારત્યાગની નહિ, પરંતુ આત્મોપલબ્ધિની દિશામાં અંતિમ યાત્રા છે.

સંથારોના અવસરે સાધક સામાન્ય રીતે નવકાર મંત્ર, પંચપરમેષ્ઠી સ્મરણ, પ્રતિક્રમણ, કષાયક્ષય અને ક્ષમાપના દ્વારા પોતાના અંતરાત્માને પાવન કરે છે. આ સાધના બતાવે છે કે જૈન ધર્મમાં મૃત્યુ પણ ભયજનક નથી, જો તે ધર્મમય, સમભાવમય અને આત્મચેતનાપૂર્વક સ્વીકારવામાં આવે. અહીં શરીરનો અંત થાય છે, પરંતુ આત્માના વિકાસની યાત્રા વધુ તેજ બને છે.

આ રીતે સંથારો જૈન ધર્મની ઉચ્ચ આધ્યાત્મિક પરંપરાનો એક તેજસ્વી અધ્યાય છે. તે જીવનના અંતને પણ સાધનામાં પરિવર્તિત કરી દે છે. સંથારો દ્વારા મનુષ્ય શીખે છે કે સાચી વિજય દેહ પર નહિ, પરંતુ આત્મા પરના વિકારો પર મળે છે. તેથી સંથારો માત્ર એક ક્રિયા નથી, પરંતુ જૈન જીવનદર્શનનો ગૂઢ, પવિત્ર અને પરમ તાત્વિક અભિવ્યક્તિરૂપ ધર્મમાર્ગ છે.