સંથારા / સાલ્લેખના વિષે શાસ્ત્રીય પ્રવચન

જૈન ધર્મમાં સંથારા અથવા સાલ્લેખના એક અત્યંત પવિત્ર આધ્યાત્મિક સાધના છે. તેનો અર્થ છે—જીવનના અંતિમ સમય પર, શરીરથી આસક્તિ ધીમે ધીમે ઘટાડીને, અહિંસા, સમતા, ક્ષમા અને આત્મશુદ્ધિ સાથે સંયમપૂર્વક આયુષ્યનો અંત કરવો.

સંથારો આત્મહત્યા નથી. આત્મહત્યા રાગ, દ્વેષ, ભય અથવા નિરાશાથી થાય છે, જ્યારે સંથારો વૈરાગ્ય, શાંતિ, ધર્મધ્યાન અને આત્મકલ્યાણ માટે અપનાવવામાં આવે છે. જૈન શાસ્ત્રોમાં તેને એક અનુશાસિત, લાંબા સમયની તૈયારી સાથેની પવિત્ર પ્રક્રિયા તરીકે માનવામાં આવી છે.

સંથારાનો મુખ્ય ભાવ એવો છે કે મનુષ્ય જીવનના અંતિમ ઘડિયાળોમાં પણ કષાયો ઘટાડે, ક્ષમા માગે અને ક્ષમા આપે, મોહનો ત્યાગ કરે, અને આત્માને શુદ્ધ અવસ્થામાં રાખે. આ સાધના એ વાત શીખવે છે કે અંતિમ ક્ષણમાં પણ સમતા અને ધર્મજાગૃતિ જ સર્વોત્તમ છે.

જૈન દૃષ્ટિએ સંથારો ત્યારે જ યોગ્ય ગણાય જ્યારે તેમાં:

• સંપૂર્ણ વૈરાગ્ય હોય
• શારીરિક શક્તિ ક્ષીણ થઈ ગઈ હોય
• ગુરુભગવંતની અનુમતિ અને ધર્મ માર્ગદર્શન હોય
• મનમાં કોઈ પણ પ્રકારની હિંસા, દબાણ કે આત્મઘાતી ભાવના ન હોય

સંથારો આપણને યાદ અપાવે છે કે જીવનનું સર્વોચ્ચ લક્ષ્ય આત્મકલ્યાણ છે. શરીર નાશવાન છે, પણ આત્મા શાશ્વત છે. તેથી અંતિમ સમયે પણ જિનધર્મના માર્ગે રહીને, સમભાવથી વિદાય લેવી—એ જ સાચો જૈન ભાવ છે.

---

દોહા

મોહ મિટે, સમતા વધે, અંતિમ વેળા શાંત। આત્મધર્મ પળ પળ રહે, સંથારો મહાન્ત॥

કષાય છોડે જે જીવ, કરે ક્ષમા અપરંપાર। તેને ભવે ભવ શુભ બને, મળે મુક્તિનો દ્વાર॥

---

સ્તુતિ

જિનવર વંદન કરીએ, આત્મશાંતિનો માર્ગ। સંથારા જેવી સાધના, ધર્મપ્રેમનો સાર॥

અહિંસા, ક્ષમા, સમતા, વૈરાગ્યનું જે ધામ। આત્મકલ્યાણે લઈ જાય, એ જ જૈનનો નામ॥

---

સંક્ષિપ્ત ઉપદેશ

સંથારો કરવો એ જીવનથી ભાગવું નથી; સંથારો કરવો એ જીવનની અંતિમ સાધના છે. જે આત્મા આસક્તિથી મુક્ત થઈને, ક્ષમા, સમતા અને ધર્મધ્યાનમાં સ્થિર થાય છે, તે જ સાચા અર્થમાં વિજયી છે.

જય જિનેન્દ્ર