વર્ગણા એટલે જૈન દર્શનમાં પદાર્થના સૂક્ષ્મ સમૂહો અથવા દ્રવ્યના વિશિષ્ટ પ્રકારના સંગઠન.

સરળ ભાષામાં કહીએ તો:

• આકાશમાં સર્વત્ર ફેલાયેલા સૂક્ષ્મ અણુઓના સમૂહને વર્ગણા કહે છે.
• આત્મા, કર્મ, અને પૌદ્ગલિક દ્રવ્યો સાથે સંબંધિત સૂક્ષ્મ પદાર્થો વર્ગણા સ્વરૂપે સમજાય છે.
• વર્ગણા પુદ્ગલ એટલે કે જડ દ્રવ્ય સાથે સંબંધિત છે.
• કર્મ પણ સૂક્ષ્મ પૌદ્ગલિક દ્રવ્ય જ છે, અને તે વર્ગણાઓ દ્વારા આત્મા સાથે બંધાય છે.

જૈન દર્શનમાં મુખ્ય અર્થ

વર્ગણા એ એવી સૂક્ષ્મ પૌદ્ગલિક રચના છે, જે અલગ અલગ કાર્ય માટે યોગ્ય બને છે.

ઉદાહરણ તરીકે:

• આહાર વર્ગણા — શરીરને પોષણ આપનારી સૂક્ષ્મ પદાર્થ સમૂહ
• શરીર વર્ગણા — શરીર રચવામાં સહાયક
• શ્વાસ વર્ગણા — શ્વાસ-પ્રશ્વાસ સાથે સંબંધિત
• ભાષા વર્ગણા — બોલવામાં સહાયક
• મન વર્ગણા — મનની ક્રિયા સાથે સંબંધિત

સારાંશ

વર્ગણા = પૌદ્ગલિક સૂક્ષ્મ સમૂહો, જે વિવિધ પ્રકારના કાર્ય માટે ઉપયોગી થાય છે અને જૈન તત્ત્વજ્ઞાનમાં કર્મ, શરીર, મન, ભાષા વગેરેની રચના સમજાવવામાં મહત્વપૂર્ણ છે.

જો તમે ઈચ્છો તો હું “વર્ગણા કેટલી પ્રકારની હોય છે?” એ પણ સરળ રીતે સમજાવી શકું છું.