સંલેખના નું વર્ણન આગમ મુજબ

જૈન ધર્મમાં સંલેખના એક અત્યંત પવિત્ર, ગંભીર અને આત્મકલ્યાણકારી વ્રત છે. તેનો અર્થ છે — શરીર અને વિષય-વાસનાઓ પ્રત્યેની આસક્તિને ક્રમે-ક્રમેઃ ક્ષીણ કરીને, સમાધિપૂર્વક જીવનનો અંત લાવવો. આગમોમાં સંલેખનાનું વર્ણન આત્મશુદ્ધિ, અપરિગ્રહ, સમતા અને વૈરાગ્યના ભાવ સાથે કરવામાં આવ્યું છે. તે કોઈ ક્રોધ, મોહ, દબાણ અથવા હિંસા પરથી આધારિત ક્રિયા નથી, પરંતુ સંપૂર્ણ રીતે ધર્મમય, સ્વેચ્છિક અને સંયમપૂર્વક લેવાયેલો નિર્ણય છે.

આગમો અનુસાર જ્યારે સાધકનું શરીર અતિ વૃદ્ધ થઈ જાય, રોગથી પીડાય, અથવા સાધના માટે શરીર હવે ઉપયોગી ન રહે, ત્યારે મોહ અને આસક્તિને ઘટાડીને, ધીમે ધીમે આહારનો ત્યાગ કરીને, મનને ધર્મધ્યાનમાં સ્થિર રાખવું — આ સંલેખનાનો માર્ગ છે. તેમાં મુખ્ય ભાવ એ છે કે જીવ અંતિમ ક્ષણે પણ રાગ, દ્વેષ, ભય અને આસક્તિથી મુક્ત રહે. તેથી સંલેખના એ આત્માનું શુદ્ધિકરણ છે, શરીરનો ત્યાગ નથી.

જૈન આગમોમાં સંલેખનાને સાન્થારું પણ કહેવામાં આવે છે. તેમાં સાધક પહેલા પોતાના મનને પાપભાવોથી શુદ્ધ કરે છે, ગુરુ અને સંઘની આજ્ઞા લે છે, ક્ષમા માગે છે, સૌ પ્રાણીઓ પ્રત્યે મૈત્રીભાવ રાખે છે અને સમસ્ત જીવો પાસે ક્ષમા યાચે છે. પછી તે ક્રમે-ક્રમેઃ આહારનો, વિષયસુખનો અને દેહાસક્તિનો ત્યાગ કરે છે. અંતિમ અવસ્થામાં સાધકનું લક્ષ્ય માત્ર એક જ હોય છે — આત્માને શુદ્ધ સ્થિતિમાં રાખવો અને ઉત્તમ ગતિ પ્રાપ્ત કરવી.

આગમોમાં સંલેખનાને આત્મહત્યા ગણવામાં આવી નથી, કારણ કે આત્મહત્યા ક્રોધ, અધીરતા, નિરાશા કે મોહથી થાય છે, જ્યારે સંલેખના ધર્મ, જ્ઞાન અને સમાધિથી થાય છે. આત્મહત્યા પાપરૂપ છે, પણ સંલેખના પાપનો ઉપાય અને આત્મકલ્યાણનો સાધન છે. તેમાં જીવ હિંસા નહીં, પરંતુ અહિંસા, સમભાવ અને સંયમનો ઊંચો આચરણ કરે છે.

સંલેખનાનો મૂળ ભાવ એ છે કે માણસ જીવનના અંતિમ સમયે પણ ધર્મને ન છોડે. શરીર અશાશ્વત છે, પરંતુ આત્મા શાશ્વત છે. તેથી સંલેખના દ્વારા સાધક દેહની મોહમાયા છોડીને આત્માના સ્વરૂપમાં સ્થિર થવાનો પ્રયત્ન કરે છે. આ જૈન ધર્મની ઊંડી દૃષ્ટિ દર્શાવે છે કે જીવનનું પરમ લક્ષ્ય મોક્ષ છે.

આ રીતે, આગમ અનુસાર સંલેખના એક ઉચ્ચ આધ્યાત્મિક સાધના છે. તે ભયથી નહીં, પરંતુ વૈરાગ્યથી કરવામાં આવે છે; તે નિર્બળતાનું ચિહ્ન નહીં, પણ આત્મબળનું પ્રદર્શન છે. સંલેખના જૈન ધર્મના અહિંસા, અપરિગ્રહ, સમતા અને સંયમના સિદ્ધાંતોનું સુંદર અંતિમ સ્વરૂપ છે.

જો તમે ઇચ્છો, તો હું આને વધુ સરળ ગુજરાતી ભાષામાં, અથવા શાળાના નિબંધના ફોર્મેટમાં પણ લખી શકું છું.