ગુણસ્થાનક મુજબના નિયમો એટલે આત્માની આધ્યાત્મિક પ્રગતિના 14 સ્તરો પ્રમાણે થતું વર્તન, સંયમ અને કર્મક્ષયની સ્થિતિ.

નીચે સરળ રીતે દરેક ગુણસ્થાનકમાં મુખ્ય નિયમ/સ્થિતિ આપેલ છે:

1) મિથ્યાદૃષ્ટિ

• ખોટો દૃષ્ટિકોણ
• સત્ય ધર્મમાં શ્રદ્ધા નથી
• પાપ અને પુણ્યનો ભેદ સ્પષ્ટ નથી

2) સાદ્વિચારી / સ્વાદૃષ્ટિની શરૂઆત

• સત્ય તરફ ઝુકાવ શરૂ થાય છે
• હજી સંપૂર્ણ સાચી શ્રદ્ધા નથી
• આત્મચિંતનની શરૂઆત

3) મિશ્ર દૃષ્ટિ

• સત્ય અને અસત્ય બંનેનો મિશ્ર ભાવ
• શ્રદ્ધા ડગમગતી રહે છે

4) અવિરત સમ્યગ્દૃષ્ટિ

• સાચી શ્રદ્ધા આવી જાય છે
• પણ સંપૂર્ણ સંયમ નથી
• વ્રતોનું પૂર્ણ પાલન નથી

5) દેશવિરત

• અણુવ્રતો અને આંશિક સંયમ
• હિંસા, અસત્ય, ચોરી, અબ્રહ્મચર્ય, પરિગ્રહમાં ઘટાડો
• ગૃહસ્થના નિયમો પાલન થાય છે

6) પ્રમત્ત વિરત

• મહાવ્રતો સ્વીકાર્યા હોય
• પણ પ્રમાદ રહે છે
• સાધુજીવન શરૂ થાય છે, પરંતુ પૂર્ણ જાગૃતિ નથી

7) અપ્રમત્ત વિરત

• પ્રમાદ લગભગ સમાપ્ત
• સંયમ બહુ દૃઢ
• સાધના વધુ સૂક્ષ્મ અને તીવ્ર બને છે

8) અપૂર્વકરણ

• આત્મશુદ્ધિમાં અનોખી નવી વૃદ્ધિ
• કર્મોની તીવ્ર નિર્જરા
• આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ ખાસ

9) અનુવૃત્તિકરણ / અનિવૃત્તિ

• રાગ-દ્વેષ વધુ સૂક્ષ્મ થાય
• ધ્યાન અને સંયમ વધુ દૃઢ
• અંતરના કર્મો ઘટે

10) સૂક્ષ્મ સંપરાય

• ખૂબ સૂક્ષ્મ લોભ બાકી રહે
• અન્ય કષાયો અત્યંત ઘટી જાય
• આત્મા શુદ્ધિની નજીક

11) ઉપશાંત મોહ

• મોહનીય કર્મ દબાઈ જાય
• પરંતુ નષ્ટ નથી થયું
• આ સ્થિતિ સ્થાયી નથી

12) ક્ષીણ મોહ

• મોહનીય કર્મનો સંપૂર્ણ ક્ષય
• રાગ-દ્વેષ લગભગ પૂર્ણ રીતે નાશ પામે
• સર્વથા વિશુદ્ધ અવસ્થા

13) સયોગી કેવળી

• કેવલજ્ઞાન પ્રાપ્ત
• શરીર અને વાણીનો યોગ ચાલુ રહે
• પરંતુ અંતરંગ કર્મ બંધાતા નથી

14) અયોગી કેવળી

• કોઈ યોગ નથી
• શરીર છોડતાં જ મોક્ષ
• પૂર્ણ મુક્તિ

સરળ સારાંશ

• 1 થી 4: સમ્યક્ત્વ તરફની અથવા તેની પ્રારંભિક સ્થિતિ
• 5 થી 7: સંયમ અને વ્રતોનું જીવન
• 8 થી 10: ઊંચી સાધના અને કર્મક્ષય
• 11 થી 14: મોહનો નાશ, કેવલજ્ઞાન અને મોક્ષની અવસ્થા

જો જોઈએ તો હું આને ટેબલ રૂપમાં પણ આપી શકું છું અથવા દરેક ગુણસ્થાનકના નિયમો એકદમ ટૂંકમાં યાદીરૂપે લખી શકું છું.