જૈન ધર્મમાં અવ્યવહાર રાશિ એવા જીવનો સમૂહ છે, જેઓ અત્યંત સૂક્ષ્મ, અતિઅલ્પ વિકસિત અને ઇન્દ્રિય-વ્યવહાર વિનાના હોય છે. આવા જીવને સામાન્ય રીતે જીવ-વિકાસની આરંભિક અવસ્થામાં ગણવામાં આવે છે.

“ક્યારેય બહાર નહીં નીકળે” તેનો અર્થ શું?

• તેઓ તાત્કાલિક સામાન્ય વ્યવહારક્ષેત્રમાં આવતાં નથી,
• લાંબા સમય સુધી એક જ પ્રકારની અવસ્થામાં રહી શકે છે,
• અને જ્યારે સુધી યોગ્ય કર્મપરિપાક ન થાય, ત્યાં સુધી વિકાસનો દેખાતો બદલાવ નથી.

જૈન દૃષ્ટિએ કોઈ પણ જીવ અનંતકાળ સુધી એક જ અવસ્થામાં બંધાયેલો રહે એવો નિયમ નથી. જીવ કર્મના પરિપાક અનુસાર ધીમે ધીમે ઊર્ધ્વગતિ કરે છે અને અંતે વ્યવહાર રાશિમાં આવે છે.

સારાંશ

• અવ્યવહાર રાશિ = અત્યંત સૂક્ષ્મ અને પ્રાથમિક અવસ્થાના જીવ.
• તેઓ લાંબા સમય સુધી બહાર ન આવતાં જણાઈ શકે છે.
• પણ સિદ્ધાંત મુજબ, યોગ્ય કર્મપરિવર્તનથી જીવનું પરિવર્તન શક્ય છે.
• એટલે “ક્યારેય બહાર નહીં નીકળે” એવી વાતને શાશ્વત રીતે સાચી માનવી યોગ્ય નથી.

જો ઇચ્છો તો હું અવ્યવહાર રાશિ, વ્યવહાર રાશિ અને નિગોદ વચ્ચેનો ભેદ પણ સરળ ભાષામાં સમજાવી શકું છું.