જૈન દર્શનમાં ભાવ એટલે આત્માની એવી આંતરિક અવસ્થા, જે કર્મોના ઉદય, ઉપશમ, ક્ષય વગેરેને કારણે થાય છે.

તમે લખેલા શબ્દોમાં થોડો લખાણભેદ લાગે છે. સામાન્ય રીતે આ ચાર ભાવ સમજાવવામાં આવે છે:

1. ઔદયિક ભાવ
2. ઔપશમિક ભાવ
3. ક્ષાયિક ભાવ
4. ક્ષાયોપશમિક ભાવ

હવે સરળ રીતે સમજીએ:

---

1) ઔદયિક ભાવ

જ્યારે કોઈ કર્મનો ઉદય થાય છે, ત્યારે આત્મામાં જે ભાવ ઉત્પન્ન થાય તેને ઔદયિક ભાવ કહે છે.

અર્થ: કર્મના ઉદયથી થતો ભાવ.

ઉદાહરણ: ક્રોધ, માન, માયા, લોભ વગેરે ક્યારેક કર્મના ઉદયથી પ્રગટે છે; તે ઔદયિક ભાવ ગણાય.

વિશેષતા:

• આ ભાવ કર્મબંધ સાથે જોડાયેલો હોય છે
• દુઃખ, મોહ, અજ્ઞાન, વિકૃત સ્થિતિ વગેરેમાં દેખાય છે

---

2) ઔપશમિક ભાવ

જ્યારે કર્મોનું ઉપશમ થાય, એટલે કે તેઓ તાત્કાલિક શાંત રહે, ત્યારે જે ભાવ થાય તેને ઔપશમિક ભાવ કહે છે.

અર્થ: કર્મોના ઉપશમથી થતો શુદ્ધ ભાવ.

ઉદાહરણ: ક્રોધ વગેરે કશાય શાંત થઈ જાય અને આત્મામાં શાંતિ, સમતા, ધર્મભાવ પ્રગટે.

વિશેષતા:

• આ ભાવ ઉપશમ અવસ્થામાં હોય છે
• તે સ્થાયી નથી, કારણ કે કર્મો ફરી ઉદયમાં આવી શકે છે

---

3) ક્ષાયિક ભાવ

જ્યારે કર્મોનો સંપૂર્ણ ક્ષય થાય, ત્યારે જે ભાવ ઉત્પન્ન થાય તેને ક્ષાયિક ભાવ કહે છે.

અર્થ: કર્મોના સંપૂર્ણ નાશથી થતો નિર્મળ ભાવ.

ઉદાહરણ: સર્વજ્ઞતા, કેવળજ્ઞાન, સંપૂર્ણ દર્શન, સંપૂર્ણ ચારિત્ર જેવી અવસ્થાઓ ક્ષાયિક ભાવ સાથે સંબંધિત છે.

વિશેષતા:

• આ સર્વોત્તમ અને સ્થાયી ભાવ છે
• એકવાર પ્રાપ્ત થાય પછી ફરી નાશ પામતો નથી

---

4) ક્ષાયોપશમિક ભાવ

જ્યારે કેટલાક કર્મોનો ક્ષય અને કેટલાકનો ઉપશમ થાય, ત્યારે જે ભાવ થાય તેને ક્ષાયોપશમિક ભાવ કહે છે.

અર્થ: કર્મોના આંશિક ક્ષય અને આંશિક ઉપશમથી થતો ભાવ.

ઉદાહરણ: જ્ઞાન, દર્શન, વીર્ય, સમ્યકત્વ જેવી કેટલીક શક્તિઓ અવરોધ ઓછો થવાથી પ્રગટે છે.

વિશેષતા:

• તેમાં ક્ષય અને ઉપશમ બંને હોય છે
• આ ભાવ સાધનાની મધ્ય અવસ્થામાં જોવા મળે છે

---

સરળ યાદ રાખવાની રીત

• ઉદય → ઔદયિક
• ઉપશમ → ઔપશમિક
• ક્ષય → ક્ષાયિક
• ક્ષય + ઉપશમ → ક્ષાયોપશમિક

---

જો સંક્ષેપમાં કહીએ તો:

• ઔદયિક ભાવ = કર્મના ઉદયથી થતો ભાવ
• ઔપશમિક ભાવ = કર્મના ઉપશમથી થતો ભાવ
• ક્ષાયિક ભાવ = કર્મના સંપૂર્ણ ક્ષયથી થતો ભાવ
• ક્ષાયોપશમિક ભાવ = કર્મના ક્ષય અને ઉપશમથી થતો ભાવ

જો તમે ઇચ્છો તો હું આ ચાર ભાવ એક ટેબલમાં પણ સમજાવી શકું.