અર્થપૂર્ણ પ્રવચન: પ્રમોદ ભાવના

આજનું વિષય છે — પ્રમોદ ભાવના. પ્રમોદ ભાવના એટલે બીજાના ગુણો, બીજાની પ્રગતિ, બીજાનો ધાર્મિક ઉત્સાહ, બીજાની સાધના, બીજાનું કલ્યાણ જોઈને મનમાં આનંદ ઊપજાવવો. જ્યારે આપણે સાચા હૃદયથી કોઈના સારા ગુણોને જોઈને આનંદ કરીએ છીએ, ત્યારે અંદરનું ઈર્ષ્યા, સ્પર્ધા, દ્વેષ અને તુલનાનું વિષ ઝેર ધીમે ધીમે ઓસરવા લાગે છે. અને જ્યાં ઈર્ષ્યા ઓસરે છે, ત્યાં આત્માનો પ્રકાશ ઉગે છે.

પ્રમોદ ભાવના માત્ર એક સુંદર વિચાર નથી. એ એક આત્મશુદ્ધિનો ઊંડો માર્ગ છે. જિનશાસનમાં હિંસા ટાળવી છે, અસત્ય ટાળવું છે, ચોરી ટાળવી છે, વિષય-વાસનાને જીતવી છે, અને પરિગ્રહને ઘટાડવો છે — પણ આ બધું બહારથી જેટલું મહત્વનું છે, એટલું જ અંદરથી પણ મહત્વનું છે. અંદરનો સૌથી સૂક્ષ્મ શત્રુ છે — ઈર્ષ્યા. અને અંદરનો સૌથી મધુર દૈવિક ભાવ છે — પ્રમોદ.

પ્રમોદ ભાવના શું છે?

પ્રમોદ ભાવના એટલે:

• બીજાના ગુણો જોઈને પ્રસન્ન થવું
• બીજાની ધાર્મિક પ્રગતિ જોઈને આનંદ કરવો
• બીજાની સેવા, તપસ્યા, વિનય, જ્ઞાન, દયા, સમભાવને મનથી વધાવવું
• બીજાના સારા કાર્યને પોતાના હૃદયમાં સ્થાન આપવું

આ ભાવના કહે છે: “મારે એકલા આગળ વધવું નથી, સમગ્ર સંઘ આગળ વધે તો મારું હૃદય આનંદથી ભરાઈ જાય.”

ઘણાં લોકો બીજાની સફળતા જોઈને અંદર બળે છે. “એ કેમ આગળ વધ્યો?” “એને કેમ આટલું માન મળ્યું?” “એના ગુણો કેમ વખણાય છે?” આવી વૃત્તિ આત્માને ક્ષીણ કરે છે.

પણ પ્રમોદ ભાવના કહે છે: “અરે, આ તો બહુ સુંદર છે. આ ભાઈમાં આ ગુણ છે, આ બહેનમાં આ શ્રદ્ધા છે, આ સાધકમાં આ તપ છે, આ બાળકમાં આ નિર્દોષતા છે, આ વૃદ્ધમાં આ સ્થિરતા છે — આ બધું જોઈને મારું મન પવિત્ર થાય છે.”

આ આનંદ બીજાને ઓછા કરવા માટે નથી, પોતાને ઊંચા ઉઠાવવા માટે છે.

જૈન દૃષ્ટિએ પ્રમોદ ભાવનાનું મહત્વ

જિનધર્મમાં આત્મા પરનું મેલ ઓછું કરવાનું છે. આ મેલ માત્ર પાપક્રિયાઓથી નથી આવતું, પણ ભાવનાથી પણ આવે છે. ઘણા વખત આપણે બહારથી શાંત હોઈએ છીએ, પણ અંદર બીજાની ઉન્નતિથી અશાંત હોઈએ છીએ. આ અશાંતિનું મૂળ છે — અહંકાર.

પ્રમોદ ભાવના અહંકારને નમાવે છે.

કારણ કે અહંકાર કહે છે: “મારે જ ઉત્તમ બનવું છે.”

અને પ્રમોદ ભાવના કહે છે: “સાચું ઉત્તમ તો ગુણ છે; ગુણ જ્યાં દેખાય, ત્યાં નમન કરવું જોઈએ.”

જિનશાસનમાં ગુણદર્શન ખૂબ મોટું તત્વ છે. જેણે ગુણોને પ્રેમ કરવાનું શીખી લીધું, એને બહુ મોટી સાધના મળી ગઈ. કારણ કે ગુણોનો પ્રેમ અંતે આત્માના ગુણોનો પ્રેમ બની જાય છે.

બીજાના ગુણો જોઈને આનંદ થશે તો હું મારા ગુણો પણ જોઈ શકીશ. બીજાની ધર્મનિષ્ઠા જોઈને આનંદ થશે તો હું મારી ધર્મસાધના સુધારી શકીશ. બીજાની તપસ્યા જોઈને આનંદ થશે તો હું મારી અંદરની આળસ છોડવી શકીશ. બીજાની વિનયતા જોઈને આનંદ થશે તો હું મારી અહંવૃત્તિ ઓગાળી શકીશ.

પ્રમોદ ભાવના એ આત્માને શુદ્ધ બનાવતું અદ્દભુત સાધન છે.

પ્રમોદ ભાવના અને ઈર્ષ્યાનો તફાવત

ઈર્ષ્યા કહે છે: “બીજાને જેટલું મળ્યું, એટલું મને કેમ નથી મળ્યું?”

પ્રમોદ કહે છે: “બીજામાં જે ગુણ છે, એ જોઈને હું આનંદિત થાઉં છું.”

ઈર્ષ્યા મનમાં આગ સળગાવે છે. પ્રમોદ મનમાં દીવો પ્રગટાવે છે.

ઈર્ષ્યા સંબંધોને તોડી નાખે છે. પ્રમોદ સંબંધોને મધુર બનાવે છે.

ઈર્ષ્યા ભક્તિમાં અવરોધ કરે છે. પ્રમોદ ભક્તિમાં ઉન્નતિ કરાવે છે.

ઈર્ષ્યા સાધનાને ખોખલી બનાવી શકે છે. પ્રમોદ સાધનાને પ્રાણવાન બનાવી શકે છે.

એટલે જ કહીએ તો: ઈર્ષ્યા એટલે આત્માનો રોગ, પ્રમોદ એટલે આત્માની દવા.

પ્રમોદ ભાવનાનું આંતરિક રૂપ

હવે આપણે ઊંડાણથી સમજીએ કે પ્રમોદ ભાવના અંતરમાં શું કરે છે.

માનવ મન સ્વભાવથી તુલના કરતું રહે છે. અમે જોઈએ છીએ — કોણ આગળ છે, કોણ પાછળ છે, કોણ વધુ જાણે છે, કોણને વધુ મળ્યું. આ તુલનાથી જો અહંકાર પોષાય, તો દુઃખ ઊભું થાય. પણ એ જ તુલના જો ગુણદર્શન તરફ વળે, તો જીવનમાં પ્રકાશ આવે.

પ્રમોદ ભાવના મનને શીખવે છે:

• દેખાવ કરતાં ગુણ મહત્વના છે
• પદ કરતાં પવિત્રતા મોટી છે
• માન કરતાં સાધના મોટી છે
• બહારની પ્રશંસા કરતાં અંદરની શુદ્ધિ મોટી છે

જ્યારે આપણે બીજાના ગુણોને પ્રસન્નતાથી સ્વીકારીએ છીએ, ત્યારે આપણા હૃદયમાં એક નવું આકાશ ખુલતું જાય છે. ત્યારે આપણને સમજાય છે કે સૃષ્ટિમાં ગુણોની કોઈ કમી નથી. કમી છે તો માત્ર આપણાં દૃષ્ટિકોણમાં.

જે દૃષ્ટિ બીજાની ખામી શોધે છે, તે સતત અશાંત રહે છે. જે દૃષ્ટિ બીજાના ગુણ જુએ છે, તે સતત પવિત્ર બને છે.

પ્રમોદ ભાવના અને ચાર ભાવનાઓનો સંબંધ

જૈન પરંપરામાં ચાર ભાવનાઓ વિશેષપણે સમજાવવામાં આવે છે:

• મૈત્રી ભાવના
• પ્રમોદ ભાવના
• કરુણા ભાવના
• માધ્યસ્થ ભાવના

મૈત્રી એટલે સૌ પ્રાણીઓ પ્રત્યે મિત્રભાવ. પ્રમોદ એટલે ગુણીઓ અને ધર્મમાં આગળ વધનાર પ્રત્યે આનંદ. કરુણા એટલે દુઃખી જીવ પ્રત્યે દયા. માધ્યસ્થ એટલે દોષી કે અયોગ્ય વર્તનને જોઈને અશાંતિ વગર સમભાવ રાખવો.

આ ચારેય ભાવનાઓ મળીને આત્માને ઉંચે લઈ જાય છે. પરંતુ પ્રમોદ ભાવના ખાસ કરીને ગુણપ્રેમ ઊભો કરે છે. ગુણપ્રેમ વિના ધર્મ પણ ક્યારેક માત્ર વિધિ બની જાય છે. ગુણપ્રેમ હોય તો ધર્મ આંતરિક અનુભવ બની જાય છે.

પ્રમોદ ભાવનાનું દૈનિક જીવનમાં પ્રયોગ

હવે પ્રશ્ન થાય કે આ ભાવના જીવનમાં કેવી રીતે લાવવી?

અત્યંત સરળ રીતે:

1. દરરોજ કોઈના એક ગુણને યાદ કરો સવારમાં મનમાં કહો: “આજે હું કોઈ એક વ્યક્તિના એક ગુણને હૃદયપૂર્વક સ્વીકારીશ.”

2. પ્રશંસામાં સચ્ચાઈ રાખો કોઈના ગુણની વાત કરો તો મનથી કરો, દેખાડવા માટે નહીં.

3. તુલના ઘટાડો “એ કેમ આગળ છે?” એ પૂછવાને બદલે “એમાં શું ગુણ છે જે હું શીખી શકું?” એવું પૂછો.

4. ધાર્મિક સમુદાયમાં આનંદિત રહો કોઈ સાધક વધારે તપ કરે, વધારે સ્વાધ્યાય કરે, વધારે સેવા કરે — તો મનમાં આનંદ થવો જોઈએ.

5. બીજાની સફળતામાં સહભાગી થાઓ બીજાની ઉન્નતિને પોતાનું નુકસાન ન માનો.

6. પોતાના અંદર ગુણો ઉગાડો પ્રમોદ ભાવના માત્ર બહારના આનંદની નથી; એ પોતાના અંદર ગુણપ્રેમને જીવંત કરવાની સાધના છે.

પ્રમોદ ભાવના કેમ દુર્લભ છે?

કારણ કે અહંકાર ખૂબ સૂક્ષ્મ છે. માનવ હૃદયમાં ઘણી વાર એવું છુપાયેલું હોય છે કે જો બીજાની પ્રશંસા થાય, તો પોતાનું મૂલ્ય ઓછું લાગવા લાગે.

પરંતુ સાચો જ્ઞાની જાણે છે કે:

• બીજાની પ્રશંસા થવાથી મારી કિંમત ઘટતી નથી
• બીજાનો દીવો બળે તો મારો દીવો બુઝતો નથી
• બીજાનો ગુણ વધે તો વિશ્વનો પ્રકાશ વધે છે

પ્રમોદ ભાવના આવી ઉદારતા શીખવે છે. એ મનને સંકોચમાંથી મુક્તિ તરફ લઈ જાય છે.

જ્યારે વ્યક્તિ કહે, “મારે જ મોટું દેખાવું છે,” ત્યારે મન નાનું થઈ જાય છે. પણ જ્યારે વ્યક્તિ કહે, “ગુણ જ્યાં હોય ત્યાં હું નમું છું,” ત્યારે આત્મા વિશાળ બની જાય છે.

સાધુ-સાધ્વીજી અને શ્રાવક-શ્રાવિકામાં પ્રમોદ ભાવના

સાધુ-સાધ્વીજી માટે પ્રમોદ ભાવના એટલે સંઘમાં ગુણોને જોઈને આનંદ લેવો, અને બીજાની સાધનાને હૃદયથી વધાવવી.

શ્રાવક-શ્રાવિકાઓ માટે પ્રમોદ ભાવના એટલે:

• મંદિરમાં આવનાર દરેક જીવમાં શ્રદ્ધા જોવી
• ધર્મ કરનારની નિષ્ઠાને માન આપવો
• નાના બાળકની પ્રાથમિક ભક્તિને પણ સ્નેહથી જોવી
• ગૃહસ્થ જીવનમાં રહેતાં પણ ગુણોની ઉજવણી કરવી

ઘણી વાર શ્રાવક જીવનમાં સ્પર્ધાનું વાતાવરણ થઈ જાય છે. કોણ કેટલું દાન કરે છે, કોણ કેટલું જાય છે, કોણ કેટલું જાણે છે, કોણ કેટલું કરે છે — આવા વિચારો આવે છે. પણ સાચો ધર્મ કહે છે: દાનનું મૂલ્ય દાતામાં અહંકાર છે કે નહીં, એથી નક્કી થાય છે.

પ્રમોદ ભાવના આપણને શીખવે છે કે બીજાની ધાર્મિક પ્રગતિમાં પણ આપણે આનંદ કરીએ. એટલે જ સંઘ એક દેહ જેવો બને છે, જ્યાં દરેક અંગનું બળ સમગ્ર શરીરને લાભ આપે છે.

પ્રમોદ ભાવના અને વાણીની પવિત્રતા

પ્રમોદ ભાવના માત્ર મનમાં રહેતી નથી. એ વાણીમાં પણ દેખાય છે.

જેના હૃદયમાં પ્રમોદ હોય, એની વાણીમાં:

• મીઠાશ હોય
• સચ્ચાઈ હોય
• આદર હોય
• પ્રેરણા હોય
• ઈર્ષ્યા ન હોય

એ વ્યક્તિ બીજાની નિંદા ઓછું કરે છે અને ગુણગાન વધારે કરે છે.

આનો અર્થ અંધ પ્રશંસા નથી. પ્રમોદ ભાવના ખોટાને સાચું કહેતી નથી. પણ જ્યાં ગુણ હોય ત્યાં એને જોઈને આનંદ લે છે. અને જ્યાં દોષ હોય ત્યાં પણ દ્વેષ નથી રાખતી.

આ સંતુલિત ભાવના અત્યંત પવિત્ર છે.

પ્રમોદ ભાવના દ્વારા આત્મશુદ્ધિ

જ્યારે આપણે બીજાના ગુણોને માણીએ છીએ, ત્યારે અંદરના સંકુચિત ભાવો ઓગળે છે. અહંકાર ઓગળે છે. રાગ ઓગળે છે. દ્વેષ ઓગળે છે. અને અંતે આત્મા સ્વચ્છ થાય છે.

આ સ્વચ્છતા જ આત્મકલ્યાણનો આધાર છે.

પ્રમોદ ભાવના આત્માને કહે છે:

• તું માત્ર પોતાને કેન્દ્રમાં ન રાખ
• ગુણને કેન્દ્રમાં રાખ
• સત્કર્મને કેન્દ્રમાં રાખ
• નિર્દોષતાને કેન્દ્રમાં રાખ
• શુદ્ધતાને કેન્દ્રમાં રાખ

આ દૃષ્ટિ ઊભી થાય ત્યારે જીવન ધર્મમય બને છે.

આધ્યાત્મિક ઊંડાણ: પ્રમોદ અને આત્માનું સ્વરૂપ

આત્માનું સ્વરૂપ જ્ઞાન, દર્શન, ચૈતન્ય, આનંદથી ભરેલું છે. પરંતુ અહંકાર અને આસક્તિ એને ઢાંકી દે છે.

પ્રમોદ ભાવના આત્માના આનંદનો માર્ગ ખોલે છે. જ્યારે તમે બીજાના ગુણોમાં આનંદ અનુભવો છો, ત્યારે તમે વાસ્તવમાં આત્માના આનંદનો સ્પર્શ કરો છો. કારણ કે ગુણો આત્માનું સ્વરૂપ છે. બીજામાં ગુણ દેખાય એટલે તમે તમારી અંદરના આત્મતત્ત્વને નમન કરો છો.

આથી પ્રમોદ માત્ર સામાજિક શિષ્ટાચાર નથી. એ આત્મ-સ્વરૂપના સાક્ષાત્કાર તરફનું પગથિયું છે.

પ્રમોદ ભાવનાનો સાધનાત્મક અભ્યાસ

આ ભાવનાને મજબૂત કરવા માટે એક સરળ સાધના કરી શકાય:

રોજ સાંજે વિચાર કરો:

• આજે મેં કોના ગુણ જોયા?
• શું મેં એની અંદર આનંદ અનુભવ્યો?
• ક્યાં મને ઈર્ષ્યા થઈ?
• ક્યાં મેં તુલના કરી?
• ક્યાં હું મનથી પ્રસન્ન થયો?

જો ઈર્ષ્યા જણાય, તો તરત અંતરમાં કહેવું: “ગુણને નમન.” “બીજાના વિકાસમાં મારો પણ વિકાસ છે.” “જ્યાં ગુણ છે ત્યાં ભગવાનના પ્રતિબિંબ છે.”

આવો અભ્યાસ ધીમે ધીમે મનને રૂપાંતરિત કરે છે.

પ્રમોદ ભાવના અને ક્ષમા

પ્રમોદ ભાવના સાથે ક્ષમા પણ જોડાયેલી છે. કારણ કે જે માણસ બીજાના ગુણ જોઈ શકે છે, તે બીજાના દોષોને પણ ઉદારતાથી જોઈ શકે છે. એને ખબર પડે છે કે દરેક આત્મા વિકાસ પામતો જીવ છે.

એથી પ્રમોદ આપણને મૌન વિનમ્રતા આપે છે. અને વિનમ્રતા ક્ષમાને જન્મ આપે છે.

જ્યાં ક્ષમા હોય છે, ત્યાં તણાવ ઓછો થાય છે. જ્યાં પ્રમોદ હોય છે, ત્યાં સંબંધોમાં સુગંધ આવે છે.

પ્રમોદ ભાવનાથી જીવન કેવી રીતે બદલાય?

જો આ ભાવના સાચી રીતે આવિર્ભાવ પામે, તો જીવનમાં ઘણા ફેરફાર થાય છે:

• મન શાંત થાય છે
• ઈર્ષ્યા ઘટે છે
• સંબંધો મધુર બને છે
• સેવા ભાવ વધે છે
• ધર્મ પ્રત્યે આનંદ વધે છે
• બીજાની સફળતા સહન કરવી નહીં પડે, આનંદથી સ્વીકારવી પડશે
• અંદરનું અંધકારમય તુલનાત્મક મન પ્રકાશિત થશે

આમ જીવન સ્પર્ધાનું મેદાન નહીં, પણ સાધનાનું ઉદ્યાન બને છે.

એક ભાવસભર ઉપદેશ

ભાઈઓ અને બહેનો, આપણે બધા આત્માની યાત્રામાં છીએ. કોઈ આગળ છે, કોઈ પાછળ છે — પણ સાચી દૃષ્ટિએ તો દરેક જીવ પોતાનો માર્ગ ચાલી રહ્યો છે.

આપણે બીજાની બાગડોર ખેંચવા માટે નથી આવ્યા. આપણે પોતાના હૃદયને શુદ્ધ કરવા આવ્યા છીએ.

જો કોઈ ધર્મમાં આગળ વધે, તો આપણે આનંદિત થવું જોઈએ. જો કોઈ ગુણમાં ઊંચો દેખાય, તો આપણે નમન કરવું જોઈએ. જો કોઈમાં શ્રદ્ધા, તપ, સેવા, કરુણા, વિનય દેખાય — તો એમાં ઈર્ષ્યા નહિ, પ્રેમ હોવો જોઈએ.

કારણ કે: ગુણની ઉજવણી કરવી એ પણ ધર્મ છે.

અને જે હૃદયમાં બીજાના ગુણો માટે સ્થાન નથી, ત્યાં પોતાના ગુણો પણ લાંબા સમય સુધી ટકી શકતા નથી.

અંતિમ સંદેશ

પ્રમોદ ભાવના આપણને શીખવે છે કે:

• બીજાનો દીવો બુઝાવવાથી આપણો પ્રકાશ વધતો નથી
• બીજાના ગુણોને માનવાથી આપણું આત્મમૂલ્ય ઘટતું નથી
• બીજાની ઉન્નતિમાં આનંદ લેવાથી આપણું કલ્યાણ અટકતું નથી
• બીજાના સુકર્મોને વધાવવાથી આપણું મન પવિત્ર થાય છે

આથી, ચાલો આપણે હૃદયમાં એક સંકલ્પ લઈએ:

“હું બીજાના ગુણોને જોઈને આનંદિત થઈશ. હું ઈર્ષ્યાને છોડીને પ્રમોદને અપનાવીશ. હું તુલનાને છોડીને ગુણદર્શન કરિશ. હું બીજાની આધ્યાત્મિક પ્રગતિમાં આનંદ અનુભવીશ. અને આ રીતે મારી અંદરની આત્મજ્યોતને પ્રજ્વલિત કરીશ.”

Takeaway

પ્રમોદ ભાવના એટલે ગુણોમાં આનંદ, ઈર્ષ્યાનો અંત, અને આત્મશુદ્ધિનો આરંભ. જ્યાં પ્રમોદ છે, ત્યાં વિનમ્રતા છે. જ્યાં વિનમ્રતા છે, ત્યાં ધર્મ છે. અને જ્યાં ધર્મ છે, ત્યાં આત્માનો પ્રકાશ છે.

જો તમે ઈચ્છો, તો હું આ જ વિષય પર પ્રવચનને વધુ ભાવસભર, વધુ શાસ્ત્રીય, અથવા સભા-વાંચન માટે તૈયાર ભાષણરૂપમાં પણ લખી આપી શકું છું.