ઉત્તર

જૈન આગમ મુજબ કર્મ એ જીવ સાથે ચોંટતો એક સૂક્ષ્મ પદાર્થ છે, જે જીવના આત્મિક સ્વભાવને ઢાંકી દે છે અને તેના સુખ-દુઃખ, જન્મ-મરણ, ગતિ, શરીર, આયુષ્ય, જ્ઞાન, દર્શન અને ચારિત્ર પર અસર કરે છે.

સમજૂતી

જૈન ધર્મમાં જીવ અને કર્મ બે અલગ તત્ત્વો છે.

• જીવ = ચેતન આત્મા
• કર્મ = અચેતન સૂક્ષ્મ દ્રવ્ય

જ્યારે જીવ રાગ, દ્વેષ, કષાય, મોહ અને અવિરતિ દ્વારા પ્રવૃત્ત થાય છે, ત્યારે કર્મના પરમાણુઓ આત્મા સાથે બંધાય છે. આ બંધને કર્મબંધ કહે છે.

કર્મ મુખ્ય રીતે બે પ્રકારના ફળ આપે છે:

• જ્ઞાનને ઢાંકવું
• સુખ-દુઃખ અને સંસારની સ્થિતિ ઉત્પન્ન કરવી

જૈન આગમ અનુસાર કર્મ માત્ર “ક્રીયા” નથી, પરંતુ એક એવી સૂક્ષ્મ વાસ્તવિકતા છે જે આત્મા પર ચોંટે છે અને તેના શુદ્ધ સ્વરૂપને આવરી લે છે.

આઠ મુખ્ય કર્મ

જૈન પરંપરામાં કર્મના મુખ્ય આઠ ભેદ જણાવવામાં આવ્યા છે:

1. જ્ઞાનાવરણીય કર્મ — જ્ઞાનને ઢાંકે છે
2. દર્શનાવરણીય કર્મ — દર્શનને ઢાંકે છે
3. વેદનીય કર્મ — સુખ-દુઃખનો અનુભવ કરાવે છે
4. મોહનીય કર્મ — મોહ, રાગ-દ્વેષ ઉત્પન્ન કરે છે
5. આયુષ્ય કર્મ — જીવનકાળ નક્કી કરે છે
6. નામ કર્મ — શરીર, રૂપ, ગુણ, ગતિ વગેરે આપે છે
7. ગોત્ર કર્મ — ઉચ્ચ-નીચ કુળનો ભાવ આપે છે
8. અંતરાય કર્મ — શક્તિ હોવા છતાં અવરોધ ઊભો કરે છે

આધ્યાત્મિક સમજ

જૈન ધર્મમાં કર્મનો સિદ્ધાંત ખૂબ મહત્વનો છે, કારણ કે તે સમજાવે છે કે:

• આપણું દુઃખ યથેચ્છા નથી, પરંતુ કર્મના કારણે છે
• આપણું વર્તમાન આપણા પૂર્વ કર્મોનું ફળ છે
• નવા કર્મ બંધ ન થાય અને જૂના કર્મ ખૂટી જાય તે માટે સમ્યક જ્ઞાન, સમ્યક દર્શન અને સમ્યક ચારિત્ર જરૂરી છે

અર્થાત્, કર્મબંધથી મુક્તિ મેળવવાનો માર્ગ સંયમ, અહિંસા, અપરિગ્રહ, તપ, ધ્યાન અને કષાયનો ક્ષય છે.

નિષ્કર્ષ

જૈન આગમ મુજબ કર્મ એ આત્માને બાંધનાર સૂક્ષ્મ દ્રવ્ય છે, જે જન્મ-મરણના ચક્રનું કારણ બને છે. કર્મને સમજવું એટલે સંસારનું કારણ સમજવું, અને તેને નાશ કરવાની પદ્ધતિ પણ સમજવી.

જો જોઈએ તો હું આગળ કર્મ સિદ્ધાંત ને વધુ સરળ રીતે અથવા ગુજરાતીમાં આઠ કર્મોની વિગત પણ સમજાવી શકું છું.