उत्तर

नेमिनाथ स्वामींचे चरित्र जैन परंपरेत अत्यंत पूज्य मानले जाते. त्यांच्या अनेक पूर्वभवांचे संपूर्ण तपशील सर्व जैन ग्रंथांत एकसारखे आलेले नाहीत, आणि काही कथा परंपरेनुसार थोड्या वेगळ्या आढळतात. म्हणून येथे मी सर्वमान्य आणि प्रमुख स्वरूपात नेमिनाथ स्वामींचे चरित्र सांगत आहे.

नेमिनाथ स्वामी हे 22 वे तीर्थंकर होते. त्यांचा शेवटचा मानवी जन्म यदुवंशात झाला. त्यांचे वडील समुद्रविजय राजा आणि आई शिवादेवी होती. ते कृष्णाच्या वंशातील होते, आणि राजमती यांच्याशी त्यांचा विवाह ठरलेला होता.

पूर्वभवांची पार्श्वभूमी

जैन परंपरेनुसार तीर्थंकर होण्यापूर्वी जीव अनेक जन्मांमधून शुद्धी करत पुढे जातो. नेमिनाथ स्वामींच्या बाबतीतही असेच समजले जाते की:

• त्यांच्या अनेक जन्मांत दान, दया, सत्य, संयम आणि अहिंसा यांचे संस्कार दृढ झाले.
• त्यांनी विविध जन्मांत पुण्यसंचय केला.
• त्यामुळे काही जन्मांत त्यांना देवगतीही मिळाली.
• नंतर पुन्हा मानवजन्म घेऊन आत्मसाधना अधिक परिपक्व झाली.
• या सर्व साधनेचा अंतिम फलित म्हणून ते तीर्थंकर पदापर्यंत पोहोचले.

अनेक पूर्वभवांची नावे व क्रम प्रत्येक ग्रंथात वेगवेगळ्या पद्धतीने येतात. म्हणून निश्चित नावांची यादी देण्यापेक्षा, ही आध्यात्मिक वाटचाल समजून घेणे अधिक योग्य ठरते.

नेमिनाथ स्वामींच्या चरित्रातील मुख्य घटना

• त्यांचा विवाह ठरलेला होता.
• विवाहासाठी जात असताना मार्गात जनावरांचा वध होणार असल्याचे पाहून त्यांच्या हृदयात तीव्र करुणा आणि वैराग्य उत्पन्न झाले.
• त्यांनी लगेच संसाराचा त्याग करण्याचा निर्णय घेतला.
• त्यांनी दीक्षा घेतली आणि कठोर तपश्चर्या केली.
• तपाच्या बळावर त्यांना केवलज्ञान प्राप्त झाले.
• त्यांनी धर्मदेशना दिली आणि आत्मकल्याणाचा मार्ग दाखविला.
• शेवटी गिरनार पर्वतावर मोक्ष प्राप्त केला.

राजमती आणि नेमिनाथ

जैन कथांमध्ये राजमती यांचे स्थान विशेष महत्त्वाचे आहे. त्या नेमिनाथांच्या जीवनकथेशी जोडल्या गेल्या आहेत. नेमिनाथांनी संसाराचा त्याग केल्यानंतर राजमतींनाही वैराग्य झाले आणि त्यांनीही आध्यात्मिक मार्ग स्वीकारला, असे वर्णन आढळते.

आध्यात्मिक अर्थ

नेमिनाथ स्वामींच्या चरित्राचा सर्वात मोठा संदेश असा आहे:

• अहिंसा ही सर्वोच्च धर्मभावना आहे
• करुणा ही वैराग्याची सुरुवात होऊ शकते
• संसारातील आसक्ती क्षणभंगुर आहे
• तप, संयम आणि वैराग्यामुळे आत्मोन्नती होते

त्यांनी जनावरांचा वध पाहून संसारत्याग केला, ही घटना जैन धर्मातील अहिंसेच्या सर्वोच्च मूल्याची जाणीव करून देते.

ठेवण्यासारखी गोष्ट

नेमिनाथ स्वामींचे चरित्र आपल्याला हे शिकवते की खरी महानता बाह्य वैभवात नसून दया, संयम, वैराग्य आणि आत्मज्ञान यात आहे. त्यांचे जीवन अहिंसेचा तेजस्वी आदर्श आहे.

जर तुम्हाला हवे असेल तर मी पुढे नेमिनाथ स्वामींचे पूर्ण चरित्र क्रमाने, किंवा बालचरित्र, विवाह प्रसंग, दीक्षा, केवलज्ञान आणि गिरनार मोक्षकथा स्वतंत्रपणे देऊ शकतो.