Answer

જૈન દર્શનમાં ધર્માસ્તિકાય છ દ્રવ્યોમાંથી એક મહત્વનું દ્રવ્ય છે. અહીં “ધર્મ”નો અર્થ પુણ્ય, ધાર્મિક આચરણ કે સંપ્રદાય નથી. જૈન તત્ત્વજ્ઞાનમાં ધર્માસ્તિકાય એટલે જીવ અને પુદ્ગલને ગતિ કરવામાં સહાયક બનતું દ્રવ્ય.

સરળ ભાષામાં કહીએ તો: ધર્માસ્તિકાય પોતે કોઈને ચલાવતું નથી, પરંતુ ગતિ માટેનું સહાયક માધ્યમ છે.

જેમ પાણી માછલીને તરવામાં સહાયક બને છે, તેમ ધર્માસ્તિકાય જીવ અને પુદ્ગલને ગતિ કરવામાં સહાયક બને છે.

Explanation

જૈન ધર્મ મુજબ બ્રહ્માંડમાં છ દ્રવ્યો માનવામાં આવ્યા છે:

• જીવાસ્તિકાય
• પુદ્ગલાસ્તિકાય
• ધર્માસ્તિકાય
• અધર્માસ્તિકાય
• આકાશાસ્તિકાય
• કાલ

આમાં ધર્માસ્તિકાય એક અજીવ દ્રવ્ય છે. તે ચેતન નથી, તેને જ્ઞાન નથી, સુખ-દુઃખ નથી, અને તે પોતે કોઈ ક્રિયા કરતું નથી.

ધર્માસ્તિકાયનો અર્થ

“ધર્માસ્તિકાય” શબ્દ ત્રણ ભાગમાં સમજાય છે:

• ધર્મ — અહીં અર્થ છે ગતિનું સહાયક માધ્યમ
• અસ્તિ — જે અસ્તિત્વ ધરાવે છે
• કાય — અસંખ્ય પ્રદેશો ધરાવતું દ્રવ્ય

અટલે ધર્માસ્તિકાય એવો દ્રવ્ય છે જે અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને અસંખ્ય પ્રદેશોથી બનેલું છે, અને જે ગતિમાં સહાય કરે છે.

ધર્માસ્તિકાયનું કાર્ય

ધર્માસ્તિકાયનું મુખ્ય કાર્ય છે:

• જીવને ગતિ કરવામાં સહાયક બનવું
• પુદ્ગલને ગતિ કરવામાં સહાયક બનવું

પણ ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે કે:

• ધર્માસ્તિકાય કોઈ જીવને જબરદસ્તી ચલાવતું નથી.
• તે ગતિનું કારણ નથી, પરંતુ ગતિનું નિમિત્ત છે.
• ગતિ માટે જીવ અથવા પુદ્ગલમાં પોતાની યોગ્યતા હોવી જરૂરી છે.

ઉદાહરણ:

• માછલી પાણીમાં તરી શકે છે.
• પાણી માછલીને તરવામાં મદદરૂપ છે.
• પણ પાણી માછલીને જબરદસ્તી તરાવતું નથી.

એ જ રીતે ધર્માસ્તિકાય ગતિ માટેનું માધ્યમ છે, ગતિ કરાવનાર નથી.

ધર્માસ્તિકાય ક્યાં સુધી છે?

ધર્માસ્તિકાય માત્ર લોકાકાશમાં જ છે.

જૈન બ્રહ્માંડ બે વિભાગમાં સમજાય છે:

• લોકાકાશ — જ્યાં છ દ્રવ્યો છે અને સંસાર ચાલે છે
• અલોકાકાશ — જ્યાં માત્ર આકાશ દ્રવ્ય છે

ધર્માસ્તિકાય અલોકાકાશમાં નથી. તેથી જીવ અને પુદ્ગલની ગતિ પણ લોકાકાશની મર્યાદામાં જ થાય છે. લોકાકાશની બહાર ગતિ શક્ય નથી, કારણ કે ત્યાં ધર્માસ્તિકાય નથી.

ધર્માસ્તિકાય અને અધર્માસ્તિકાયનો ભેદ

જૈન દર્શનમાં ધર્માસ્તિકાય અને અધર્માસ્તિકાય બંને અજીવ દ્રવ્યો છે, પરંતુ બંનેના કાર્ય અલગ છે.

• ધર્માસ્તિકાય — ગતિમાં સહાયક
• અધર્માસ્તિકાય — સ્થિરતા અથવા વિરામમાં સહાયક

અહીં પણ “અધર્મ”નો અર્થ પાપ કે અધાર્મિકતા નથી. અધર્માસ્તિકાયનો અર્થ છે સ્થિર રહેવામાં સહાયક દ્રવ્ય.

ઉદાહરણ:

• પાણી માછલીને ગતિમાં સહાય કરે છે — ધર્માસ્તિકાય સમાન.
• છાંયો મુસાફરને આરામમાં સહાય કરે છે — અધર્માસ્તિકાય સમાન.

ધર્માસ્તિકાયના ગુણ

પરંપરાગત જૈન તત્ત્વજ્ઞાન પ્રમાણે ધર્માસ્તિકાયના મુખ્ય લક્ષણો આ રીતે સમજાય છે:

• તે અજીવ દ્રવ્ય છે.
• તે રૂપ, રસ, ગંધ, સ્પર્શથી રહિત છે.
• તે ચેતન નથી.
• તે અસંખ્ય પ્રદેશો ધરાવે છે.
• તે લોકાકાશમાં વ્યાપ્ત છે.
• તે જીવ અને પુદ્ગલની ગતિમાં સહાયક છે.
• તે પોતે ગતિ કરાવતું નથી.

એક અગત્યની સ્પષ્ટતા

સામાન્ય ભાષામાં “ધર્મ” શબ્દનો અર્થ સદાચાર, પુણ્ય, પૂજા, ઉપાસના, અહિંસા, સત્ય વગેરે થાય છે. પરંતુ ધર્માસ્તિકાયમાં “ધર્મ” શબ્દનો અર્થ એ નથી.

અહીં તે સંપૂર્ણ તત્ત્વજ્ઞાનિક અર્થમાં વપરાયો છે — ગતિનું માધ્યમ.

જો આ ભેદ સમજાય નહીં તો ગૂંચવણ થાય. તેથી જૈન દર્શનમાં શબ્દોના સંદર્ભને ખૂબ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે.

Spiritual Understanding

ધર્માસ્તિકાયને સમજવાથી જૈન ધર્મના બ્રહ્માંડવિજ્ઞાનની ઊંડાઈ સમજાય છે. જૈન દર્શન કહે છે કે જગત કોઈ સર્જનહાર ઈશ્વર દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું નથી, પરંતુ અનાદિ-અનંત દ્રવ્યો અને તેમના સ્વભાવથી ચાલે છે.

ધર્માસ્તિકાય દર્શાવે છે કે ગતિ પણ કોઈ બાહ્ય ઈશ્વરીય આજ્ઞાથી નહીં, પરંતુ દ્રવ્યોના સ્વભાવ અને સહાયક તત્ત્વોથી સંભવ બને છે.

આ સમજણથી આત્મા પોતાના કર્મ, ગતિ, જન્મ-મરણ અને મોક્ષની પ્રક્રિયાને તત્ત્વજ્ઞાનિક રીતે સમજી શકે છે.

Takeaway

ધર્માસ્તિકાય એટલે ગતિનું સહાયક અજીવ દ્રવ્ય. તે જીવ અને પુદ્ગલને ચાલવા માટે માધ્યમરૂપ છે, પરંતુ પોતે કોઈને ચલાવતું નથી. તે માત્ર લોકાકાશમાં વ્યાપ્ત છે અને જૈન બ્રહ્માંડરચનામાં તેનું અતિ મહત્વનું સ્થાન છે.