જવાબ

જૈન પરંપરા પ્રમાણે મોક્ષ માટે આંતરિક વીતરાગતા, સમ્યગ્દર્શન, સમ્યગ્જ્ઞાન અને સમ્યક્ ચારિત્ર જરૂરી છે. સામાન્ય રીતે મોક્ષ સાધુ-સાધ્વી જીવનના પૂર્ણ સંયમ દ્વારા થાય છે.

પરંતુ જૈન પરંપરામાં કેટલાક મહાન આત્માઓ એવા માનવામાં આવે છે જેમણે દ્રવ્યલિંગ દીક્ષા લીધા વગર પણ ભાવલિંગની પરિપૂર્ણતા દ્વારા મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી — એટલે કે બહારથી મુંડન, વસ્ત્રત્યાગ જેવી ઔપચારિક દીક્ષા ન હોવા છતાં અંતરમાં પૂર્ણ વિરાગ અને કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું.

પરંપરાગત ઉદાહરણો

જૈન પરંપરામાં ખાસ કરીને આ નામો ઉલ્લેખાય છે:

• મરુંદેવી માતા — આદિનાથ ભગવાનની માતા. પરંપરા મુજબ તેમને હાથી ઉપર બેઠા બેઠા કેવળજ્ઞાન થયું અને પછી મોક્ષ પ્રાપ્ત થયો.
• પ્રસન્નચંદ્ર રાજર્ષિ — તેમની કથા ભાવની શુદ્ધિ અને આંતરિક ઉન્નતિ દર્શાવે છે.

સ્પષ્ટ સમજ

અહીં “દીક્ષા વગર” નો અર્થ એવો સમજવો જોઈએ કે:

• ઔપચારિક દ્રવ્ય દીક્ષા લીધા વગર,
• પણ અંતરમાં પૂર્ણ વૈરાગ્ય, સંયમ અને કષાયનો ક્ષય થઈ ગયો હોય,
• એવી અવસ્થાને ભાવલિંગ કહેવામાં આવે છે.

જૈન ધર્મમાં માત્ર બાહ્ય વેશથી મોક્ષ થતો નથી; મોક્ષ માટે આત્માની શુદ્ધિ, કષાયનો સંપૂર્ણ નાશ અને વીતરાગતા જરૂરી છે.

મહત્વપૂર્ણ નોંધ

આ વિષયમાં દિગંબર અને શ્વેતાંબર પરંપરાઓમાં કેટલીક વ્યાખ્યાઓમાં ભેદ જોવા મળે છે. તેથી આવા પ્રસંગોને પરંપરાગત શ્રદ્ધા અને સિદ્ધાંતની મર્યાદામાં સમજવા જોઈએ.

Takeaway

જૈન ધર્મનો મૂળ સંદેશ એ છે કે મોક્ષ બાહ્ય દેખાવથી નહીં, પરંતુ આંતરિક વીતરાગતા અને આત્મશુદ્ધિથી મળે છે.