જવાબ

પૃથ્વી લોક અને ભરત ક્ષેત્ર બંને જૈન બ્રહ્માંડવિજ્ઞાનના શબ્દો છે, પરંતુ બંનેનો અર્થ અલગ છે.

• પૃથ્વી લોક એટલે સમગ્ર મધ્યલોકનો તે ભાગ જ્યાં મનુષ્ય, તિર્યંચ વગેરે જીવો રહે છે.
• ભરત ક્ષેત્ર એટલે જંબૂદ્વીપમાં આવેલું એક વિશેષ ક્ષેત્ર, જ્યાં આપણે હાલના અવસરપિણી કાળમાં રહીએ છીએ.

સરળ તફાવત

સમજાવટ

જૈન દર્શન પ્રમાણે આખું બ્રહ્માંડ ત્રણ ભાગમાં વર્ણવાયું છે:

• અધોલોક – નરક ગતિના જીવોનું સ્થાન
• મધ્યલોક – મનુષ્ય અને તિર્યંચ ગતિનું સ્થાન
• ઊર્ધ્વલોક – દેવલોક અને સિદ્ધશિલા તરફનો ભાગ

પૃથ્વી લોક મધ્યલોક સાથે સંબંધિત વિશાળ વિસ્તાર છે. તેમાં દ્વીપ-સમુદ્રોની રચના સમજાવવામાં આવે છે.

ભરત ક્ષેત્ર એ આ વિશાળ વ્યવસ્થાની અંદર આવેલું એક ચોક્કસ ક્ષેત્ર છે. જંબૂદ્વીપમાં ભરત ક્ષેત્ર, ઐરાવત ક્ષેત્ર અને મહાવિદેહ ક્ષેત્ર વગેરે ક્ષેત્રોનું વર્ણન આવે છે.

ઉદાહરણથી સમજીએ

આને સરળ રીતે એમ સમજો:

• પૃથ્વી લોક = આખું મોટું ઘર
• જંબૂદ્વીપ = એ ઘરના અંદરનો એક મોટો વિભાગ
• ભરત ક્ષેત્ર = એ વિભાગની અંદરનો એક ચોક્કસ રૂમ

અટલે ભરત ક્ષેત્ર પૃથ્વી લોકની અંદર આવે છે, પરંતુ પૃથ્વી લોક માત્ર ભરત ક્ષેત્ર નથી.

આધ્યાત્મિક સમજ

ભરત ક્ષેત્ર ખાસ મહત્વનું છે કારણ કે અહીં સુખ-દુઃખ, ઉત્સર્પિણી-અવસર્પિણી કાળ, તીર્થંકર પરંપરા, ધર્મપ્રવર્તન અને મોક્ષમાર્ગની સાધના સાથે સંબંધિત વર્ણન આવે છે.

જૈન પરંપરા પ્રમાણે આપણે હાલમાં ભરત ક્ષેત્રમાં અવસર્પિણી કાળના પાંચમા આરામાં છીએ.

સાર

પૃથ્વી લોક મોટો બ્રહ્માંડિય વિસ્તાર છે, જ્યારે ભરત ક્ષેત્ર એ તેના અંદર આવેલું એક વિશેષ કર્મભૂમિ ક્ષેત્ર છે જ્યાં તીર્થંકર ભગવાન પ્રગટ થાય છે અને મોક્ષમાર્ગની સાધના શક્ય બને છે.