જવાબ

જૈન દર્શન અનુસાર આકાશ દ્રવ્યના બે ભાગ છે:

• લોકાકાશ એટલે જ્યાં જીવ, પુદગલ, ધર્માસ્તિકાય, અધર્માસ્તિકાય અને કાળ વગેરે દ્રવ્યોનો વ્યવહાર થાય છે તે બ્રહ્માંડનો ભાગ.
• અલોકાકાશ એટલે લોકાકાશની બહારનું અનંત આકાશ, જ્યાં જીવ, પુદગલ, ગતિ, સ્થિતી વગેરેનો વ્યવહાર નથી.

સમજૂતી

લોકાકાશમાં સંસાર અને મુક્તિ બંનેનો વિસ્તાર આવે છે. તેમાં ત્રણ મુખ્ય વિભાગ કહેવામાં આવે છે:

• અધોલોક — નરકાદિ ગતિઓનો પ્રદેશ
• મધ્યલોક — મનુષ્ય, તિર્યંચ વગેરેનો પ્રદેશ
• ઊર્ધ્વલોક — દેવલોક અને સૌથી ઉપર સિદ્ધશિલા

અલોકાકાશ લોકાકાશની બહારનું અનંત ક્ષેત્ર છે. ત્યાં માત્ર આકાશ દ્રવ્ય છે; અન્ય દ્રવ્યોનો પ્રવેશ કે વ્યવહાર નથી.

આધ્યાત્મિક સમજ

જૈન ધર્મમાં આ સમજ આપણને બતાવે છે કે સંસારની સીમા છે, પરંતુ આકાશ અનંત છે. જીવ સંસારમાં કર્મથી બંધાયેલો રહે છે, અને કર્મક્ષય પછી લોકાકાશના સૌથી ઉપર આવેલા સિદ્ધશિલામાં સિદ્ધ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે.

સાર

લોકાકાશ = જ્યાં સંસાર અને મુક્ત જીવનો નિવાસ છે.
અલોકાકાશ = લોકની બહારનું અનંત ખાલી આકાશ, જ્યાં માત્ર આકાશ દ્રવ્ય છે.