જવાબ

જૈન ધર્મમાં જીવ અને અજીવ બે મૂળ તત્ત્વો છે.

• જીવ એટલે ચેતન તત્ત્વ — જેમાં જ્ઞાન, દર્શન, સુખ-દુઃખ અનુભવવાની શક્તિ હોય છે.
• અજીવ એટલે અચેતન તત્ત્વ — જેમાં ચેતના, જ્ઞાન કે અનુભવ કરવાની શક્તિ નથી.

સમજૂતી

જીવનું સ્વરૂપ:

જીવ આત્મા છે. તેનું મૂળ સ્વરૂપ છે:

• અનંત જ્ઞાન
• અનંત દર્શન
• અનંત સુખ
• અનંત શક્તિ

પરંતુ કર્મોના બંધનથી જીવ પોતાનું શુદ્ધ સ્વરૂપ અનુભવી શકતો નથી. જીવ જન્મ-મરણ કરે છે, સુખ-દુઃખ ભોગવે છે અને કર્મ મુજબ વિવિધ ગતિઓમાં ભટકે છે.

અજીવનું સ્વરૂપ:

અજીવમાં ચેતના નથી. જૈન દર્શન અનુસાર અજીવના મુખ્ય પાંચ ભેદ જણાવવામાં આવે છે:

• પુદગલ — દ્રવ્ય, શરીર, વાણી, શ્વાસ વગેરે ભૌતિક પદાર્થો
• ધર્માસ્તિકાય — ગતિમાં સહાયક તત્ત્વ
• અધર્માસ્તિકાય — સ્થિરતામાં સહાયક તત્ત્વ
• આકાશાસ્તિકાય — જગ્યા આપનાર તત્ત્વ
• કાલ — સમય

આધ્યાત્મિક સમજ

જીવ અને અજીવનો ભેદ સમજવો જૈન સાધનાનો આધાર છે. જીવ પોતે ચેતન, શુદ્ધ અને જ્ઞાનમય છે; શરીર, સંપત્તિ, સંબંધો વગેરે અજીવ છે. જ્યારે જીવ અજીવમાં આસક્ત થાય છે ત્યારે કર્મ બંધાય છે.

સાર

જીવ ચેતન છે, અજીવ અચેતન છે. આ ભેદનું સાચું જ્ઞાન આત્મજાગૃતિ અને મોક્ષમાર્ગ માટે અત્યંત મહત્વનું છે.