જવાબ

જૈન ધર્મમાં આર્ય પ્રદેશ અને અનાર્ય પ્રદેશ શબ્દોનો અર્થ મુખ્યત્વે એવા પ્રદેશોથી છે જ્યાં ધર્મ, સંસ્કાર, સદાચાર અને મોક્ષમાર્ગને સમજવાની યોગ્ય પરિસ્થિતિ હોય કે ન હોય.

• આર્ય પ્રદેશ એટલે એવો પ્રદેશ જ્યાં સદાચાર, સંસ્કૃતિ, ધર્મશ્રવણ, સાધુ-સાધ્વીજીનો સંસર્ગ અને મોક્ષમાર્ગની સમજણ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ હોય.
• અનાર્ય પ્રદેશ એટલે એવો પ્રદેશ જ્યાં ધર્મની સમજણ, સદાચાર, શાસ્ત્રશ્રવણ અને સંયમજીવન માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ ન હોય.

સમજણ

આર્ય શબ્દનો અર્થ માત્ર જાતિ કે વંશ સાથે જોડાયેલો નથી. જૈન દૃષ્ટિએ “આર્ય” એટલે જે સદાચાર, વિનય, ધર્મ અને આત્મકલ્યાણ તરફ વળેલો હોય.

તેથી આર્ય પ્રદેશ એવો કહેવાય જ્યાં:

• જિનધર્મનો પ્રભાવ હોય,
• સમ્યગ્દર્શન, સમ્યગ્જ્ઞાન અને સમ્યક્ ચારિત્રની વાત સાંભળવાની તક હોય,
• સાધુ-સાધ્વીજી, શ્રાવક-શ્રાવિકા જેવી ધાર્મિક વ્યવસ્થા હોય,
• અહિંસા, સત્ય, અચૌર્ય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ જેવા ધર્મમૂલ્યોનું માન હોય,
• તપ, સંયમ, સ્વાધ્યાય અને સાધના માટે અનુકૂળતા હોય.

અનાર્ય પ્રદેશ એવો કહેવાય જ્યાં:

• જિનધર્મનો અભાવ હોય,
• સાધુ-સંતો અથવા ધર્મોપદેશ મળવો મુશ્કેલ હોય,
• હિંસા, અસંયમ અને અધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ વધુ પ્રચલિત હોય,
• આત્મકલ્યાણના માર્ગ તરફ વળવા માટે યોગ્ય સંસ્કાર અને માર્ગદર્શન ન મળે.

આધ્યાત્મિક સમજણ

જૈન ધર્મમાં જન્મ માત્ર માનવ તરીકે લેવો પૂરતો નથી; પરંતુ ધર્મ સાંભળવા, સમજવા અને જીવનમાં ઉતારવા યોગ્ય પરિસ્થિતિ મળવી પણ અત્યંત મહત્વની માનવામાં આવે છે.

આથી આર્ય પ્રદેશમાં જન્મ કે નિવાસને પુણ્યનું ફળ માનવામાં આવે છે, કારણ કે ત્યાં આત્મકલ્યાણ માટે અનુકૂળ સાધનો મળી શકે છે.

પરંતુ સાથે સાથે જૈન દૃષ્ટિએ સાચું આર્યત્વ બાહ્ય પ્રદેશ કરતાં આંતરિક ગુણોમાં વધારે છે. જે વ્યક્તિ અહિંસા, ક્ષમા, વિનય, સંયમ અને સમ્યક્ દૃષ્ટિ તરફ આગળ વધે છે, તે સાચા અર્થમાં આર્ય કહેવાય.

ટેકઅવે

આર્ય પ્રદેશ ધર્મસાધના માટે અનુકૂળ પ્રદેશ છે, જ્યારે અનાર્ય પ્રદેશ ધર્મસાધના માટે અનનુકૂળ પ્રદેશ છે. પણ જૈન ધર્મનો મુખ્ય ભાર એ છે કે માણસ પોતાનાં ભાવ, આચાર અને સાધનાથી આંતરિક રીતે “આર્ય” બને.