ઉત્તર

જૈન ધર્મમાં ૬૩ શલાકા પુરુષ એવા મહાન પુરુષો છે, જેમનું જીવન લોકકલ્યાણ, ધર્મપ્રભાવના અને કર્મસિદ્ધાંતની દૃષ્ટિએ વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે.

૬૩ શલાકા પુરુષોમાં આવે છે:

• ૨૪ તીર્થંકર
• ૧૨ ચક્રવર્તી
• ૯ બલદેવ
• ૯ વાસુદેવ
• ૯ પ્રતિવાસુદેવ

કુલ: ૨૪ + ૧૨ + ૯ + ૯ + ૯ = ૬૩

સમજણ

૧. ૨૪ તીર્થંકર

તીર્થંકર ભગવાન તે સર્વજ્ઞ, વીતરાગ અને મોક્ષમાર્ગ દર્શાવનાર પરમાત્મા છે. તેઓ ચતુર્વિધ સંઘની સ્થાપના કરે છે અને જીવને સમ્યક્ દર્શન, સમ્યક્ જ્ઞાન અને સમ્યક્ ચારિત્રનો માર્ગ બતાવે છે.

૨. ૧૨ ચક્રવર્તી

ચક્રવર્તી મહાન સમ્રાટ હોય છે. તેઓ વિશાળ સામ્રાજ્ય ધરાવે છે અને જૈન પરંપરામાં મહાપુરુષ તરીકે માન્ય છે. તેમ છતાં તેઓ તીર્થંકર જેવા વીતરાગ પરમાત્મા નથી.

૩. ૯ બલદેવ

બલદેવ શાંત, ધર્મનિષ્ઠ અને અહિંસાપ્રધાન મહાપુરુષ માનવામાં આવે છે. તેઓ સામાન્ય રીતે વાસુદેવના મોટા ભાઈ કે સહયોગી રૂપે વર્ણવાય છે.

૪. ૯ વાસુદેવ

વાસુદેવ મહાશક્તિશાળી નાયક હોય છે. તેઓ પ્રતિવાસુદેવનો સંહાર કરે છે. જૈન દૃષ્ટિએ, તેમની શક્તિ મહાન હોવા છતાં હિંસાકર્મના કારણે તેઓ તીર્થંકર સમાન આદર્શ નથી.

૫. ૯ પ્રતિવાસુદેવ

પ્રતિવાસુદેવ વિરોધી શક્તિરૂપ મહાપુરુષ છે. તેઓ વાસુદેવ સામે ઉભા રહે છે અને અંતે વાસુદેવ દ્વારા પરાજિત થાય છે.

૬૩ શલાકા પુરુષની યાદી

૨૪ તીર્થંકર

1. શ્રી ઋષભદેવ ભગવાન
2. શ્રી અજિતનાથ ભગવાન
3. શ્રી સંભવનાથ ભગવાન
4. શ્રી અભિનંદનનાથ ભગવાન
5. શ્રી સુમતિનાથ ભગવાન
6. શ્રી પદ્મપ્રભુ ભગવાન
7. શ્રી સુપાર્શ્વનાથ ભગવાન
8. શ્રી ચંદ્રપ્રભુ ભગવાન
9. શ્રી સુવિધિનાથ ભગવાન
10. શ્રી શીતલનાથ ભગવાન
11. શ્રી શ્રેયાંસનાથ ભગવાન
12. શ્રી વાસુપૂજ્ય ભગવાન
13. શ્રી વિમલનાથ ભગવાન
14. શ્રી અનંતનાથ ભગવાન
15. શ્રી ધર્મનાથ ભગવાન
16. શ્રી શાંતિનાથ ભગવાન
17. શ્રી કુંથુનાથ ભગવાન
18. શ્રી અરનાથ ભગવાન
19. શ્રી મલ્લિનાથ ભગવાન
20. શ્રી મુનિસુવ્રત સ્વામી
21. શ્રી નામિનાથ ભગવાન
22. શ્રી નેમિનાથ ભગવાન
23. શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાન
24. શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાન

૧૨ ચક્રવર્તી

1. ભરત ચક્રવર્તી
2. સગર ચક્રવર્તી
3. મઘવા ચક્રવર્તી
4. સનતકુમાર ચક્રવર્તી
5. શાંતિનાથ ચક્રવર્તી
6. કુંથુનાથ ચક્રવર્તી
7. અરનાથ ચક્રવર્તી
8. સુભૌમ ચક્રવર્તી
9. પદ્મ ચક્રવર્તી
10. હરિષેણ ચક્રવર્તી
11. જયસેન ચક્રવર્તી
12. બ્રહ્મદત્ત ચક્રવર્તી

૯ બલદેવ

1. અચલ
2. વિજય
3. ભદ્ર
4. સુપ્રભ
5. સુદર્શન
6. નંદન
7. નંદિમિત્ર
8. રામ
9. બલરામ

૯ વાસુદેવ

1. ત્રિપૃષ્ઠ
2. દ્વિપૃષ્ઠ
3. સ્વયંભૂ
4. પુરુષોત્તમ
5. પુરુષસિંહ
6. પુરુષપુંડરીક
7. દત્ત
8. લક્ષ્મણ
9. શ્રી કૃષ્ણ

૯ પ્રતિવાસુદેવ

1. અશ્વગ્રીવ
2. તારક
3. મેરક
4. મધુ
5. નિશુંભ
6. બલી
7. પ્રહ્લાદ
8. રાવણ
9. જરાસંધ

રુદ્ર વિશે

જૈન પરંપરામાં ૧૧ રુદ્રનું વર્ણન પણ મળે છે, પરંતુ તેઓ ૬૩ શલાકા પુરુષોમાં સામેલ નથી.

રુદ્રો મહાબળવાન અને પ્રભાવશાળી પુરુષો તરીકે વર્ણવાય છે, પરંતુ તેઓ વીતરાગ પરમાત્મા નથી. જૈન દૃષ્ટિએ મહાન બળ, રાજ્ય, યશ કે ચમત્કાર અંતિમ આધ્યાત્મિક મહત્ત્વ નથી ધરાવતા; સાચું મહત્ત્વ વીતરાગતા, સમ્યક્ દર્શન અને મોક્ષમાર્ગનું છે.

આધ્યાત્મિક સમજણ

૬૩ શલાકા પુરુષોની કથાઓ આપણને બતાવે છે કે:

• તીર્થંકર સર્વોચ્ચ આધ્યાત્મિક આદર્શ છે.
• સત્તા, બળ અને વિજય હોવા છતાં આત્મકલ્યાણ માટે વીતરાગતા જરૂરી છે.
• હિંસા અને રાગ-દ્વેષ જીવને બંધનમાં રાખે છે.
• અહિંસા, સંયમ અને સમ્યક્ દર્શનથી જ મુક્તિનો માર્ગ ખુલ્લો થાય છે.

નિષ્કર્ષ

૬૩ શલાકા પુરુષ જૈન ઇતિહાસ અને પુરાણ પરંપરાના મહાન પાત્રો છે. તેમાં તીર્થંકર પરમાત્મા સર્વોચ્ચ છે. રુદ્રો મહત્વના મહાબળવાન પુરુષો છે, પરંતુ તેઓ ૬૩ શલાકા પુરુષમાં ગણાતા નથી.