જવાબ

સાવંત્સરિક પ્રતિક્રમણ વર્ષમાં એક વાર, પર્યુષણના અંતે, પોતાના આખા વર્ષ દરમિયાન થયેલા પાપ, ભૂલો, અયોગ્ય વચન, અયોગ્ય વિચાર અને અયોગ્ય વર્તન માટે અંતરથી ક્ષમા માગવા અને આત્મશુદ્ધિ કરવા માટે કરવામાં આવે છે.

તેનો મુખ્ય ભાવ છે:

• પોતાની ભૂલોનું નિષ્કપટ સ્વીકાર
• પાપોનો પશ્ચાતાપ
• જીવોને આપેલી પીડા માટે ક્ષમાયાચના
• આગળથી સાવધાન રહેવાનો સંકલ્પ
• સર્વ જીવ પ્રત્યે મૈત્રીભાવ અને ક્ષમાભાવ

સમજૂતી

“પ્રતિક્રમણ”નો અર્થ છે પાછા વળવું — એટલે કે આત્મા પરથી દૂર લઈ જતાં અશુભ વિચારો, વચન અને કર્મોથી પાછા ફરીને ધર્મમાર્ગ તરફ વળવું.

દૈનિક પ્રતિક્રમણ રોજની ભૂલો માટે હોય છે, જ્યારે સાવંત્સરિક પ્રતિક્રમણ આખા વર્ષના અવલોકન અને શુદ્ધિ માટે વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે.

જૈન ધર્મમાં માનવામાં આવે છે કે જાણતા કે અજાણતા આપણે મન, વચન અને કાયાથી અનેક જીવોને દુઃખ પહોંચાડીએ છીએ. સાવંત્સરિક પ્રતિક્રમણ દ્વારા આપણે તે માટે હૃદયપૂર્વક ક્ષમા માગીએ છીએ.

આધ્યાત્મિક મહત્વ

સાવંત્સરિક પ્રતિક્રમણ માત્ર વિધિ નથી; તે આત્માની અંદરની સફાઈ છે.

તે આપણને શીખવે છે:

• અહંકાર છોડવો
• ક્ષમા માગવાની વિનમ્રતા રાખવી
• બીજાને ક્ષમા કરવાની વિશાળતા રાખવી
• અહિંસા, સત્ય, સંયમ અને કરુણાને જીવનમાં વધારવા

આ ભાવથી “મિચ્છામિ દુક્કડં” કહેવામાં આવે છે — એટલે કે, “મારા દ્વારા મન, વચન કે કાયાથી કોઈ ભૂલ થઈ હોય તો તે નિષ્ફળ થાય; મને ક્ષમા કરશો.”

નિષ્કર્ષ

સાવંત્સરિક પ્રતિક્રમણ આત્મપરીક્ષણ, પશ્ચાતાપ, ક્ષમા અને શુદ્ધિનો પવિત્ર અવસર છે. તે આપણને વધુ સજાગ, વિનમ્ર અને અહિંસક જીવન જીવવા માટે પ્રેરણા આપે છે.