જવાબ

દેવલોકમાં પણ સમય હોય છે. જૈન ધર્મ અનુસાર સમય તો સમગ્ર લોકાકાશમાં ચાલે છે — નરક, મનુષ્યલોક, તિર્યંચલોક અને દેવલોક બધે સમય હોય છે.

પરંતુ દેવલોકમાં દેવોના સુખ, આયુષ્ય અને જીવનશૈલી આપણા મનુષ્યલોક કરતાં ખૂબ અલગ હોવાથી આપણને એવું લાગે કે “ત્યાં સમય નથી.”

સમજૂતી

જૈન દર્શન મુજબ સમય દ્રવ્ય છે. સમય વિના પરિવર્તન, જન્મ, આયુષ્ય, મૃત્યુ, સુખ-દુઃખ વગેરે શક્ય નથી.

દેવલોકમાં:

• દેવોનો જન્મ થાય છે.
• તેમનું નિશ્ચિત આયુષ્ય હોય છે.
• તેઓ સુખ ભોગવે છે.
• આયુષ્ય પૂર્ણ થાય ત્યારે દેવગતિમાંથી ચ્યવણ થાય છે.

આ બધું સમય વિના શક્ય નથી. એટલે દેવલોકમાં સમય નથી — એવું જૈન દ્રષ્ટિએ સાચું નથી.

તો પછી આવું કેમ કહેવામાં આવે છે?

ક્યારેક લોકો કહે છે કે “દેવલોકમાં સમય નથી લાગતો” અથવા “ત્યાં સમયનો અનુભવ નથી થતો.” તેનો અર્થ એવો હોઈ શકે કે:

• દેવોનું આયુષ્ય ખૂબ લાંબું હોય છે.
• ત્યાં ભૌતિક દુઃખ ઓછું હોય છે.
• સુખભોગમાં જીવ સમયનું ભાન ઓછું કરે છે.

પરંતુ આ માત્ર અનુભવની વાત છે, સમયના અસ્તિત્વનો ઇનકાર નથી.

આધ્યાત્મિક સમજ

જૈન ધર્મ કહે છે કે દેવગતિ પણ સંસારનો જ ભાગ છે. દેવલોકમાં સુખ ઘણું હોય, છતાં ત્યાંથી મોક્ષ મળતો નથી. દેવ આયુષ્ય પૂરું થયા પછી જીવ ફરી સંસારમાં ભટકે છે.

સાર

દેવલોકમાં સમય હોય છે. ફરક એટલો છે કે ત્યાંનું આયુષ્ય અને સુખ મનુષ્યલોક કરતાં બહુ વિશાળ હોવાથી સમયનો અનુભવ આપણાથી અલગ હોઈ શકે છે.