જવાબ

જૈન ધર્મમાં જ્યોતિષ દેવ એ દેવગતિના દેવોમાંનો એક પ્રકાર છે. તેઓ આકાશમાં રહેલા પ્રકાશમાન પદાર્થો અને ખગોળીય દેવરૂપ માનવામાં આવે છે.

જૈન પરંપરા મુજબ જ્યોતિષ દેવોમાં મુખ્યત્વે નીચેના દેવોનો સમાવેશ થાય છે:

• સૂર્ય દેવ
• ચંદ્ર દેવ
• ગ્રહ દેવ
• નક્ષત્ર દેવ
• તારા દેવ

સમજૂતી

જૈન શાસ્ત્રોમાં દેવોને સામાન્ય રીતે ચાર મુખ્ય વર્ગોમાં સમજાવવામાં આવે છે:

• ભવનવાસી દેવ
• વ્યંતર દેવ
• જ્યોતિષ દેવ
• વૈમાનિક દેવ

આમાં જ્યોતિષ દેવ તે દેવો છે જે જ્યોતિર્મય — એટલે કે પ્રકાશવાળા — રૂપે ઓળખાય છે. તેઓ સંસારના જીવ છે, મુક્ત આત્મા નથી. તેઓને પણ જન્મ-મરણ, આયુષ્ય, કર્મબંધન વગેરે લાગુ પડે છે.

જૈન દ્રષ્ટિએ સૂર્ય, ચંદ્ર, ગ્રહો, નક્ષત્રો વગેરે માત્ર ભૌતિક પદાર્થ તરીકે જ નહીં, પરંતુ તે સાથે સંબંધિત દેવજીવોની વ્યવસ્થા તરીકે પણ સમજાવવામાં આવે છે.

આધ્યાત્મિક સમજ

જૈન ધર્મમાં જ્યોતિષ દેવોની માન્યતા હોવા છતાં, તેમની આરાધના મોક્ષનો સીધો માર્ગ માનવામાં આવતી નથી. મોક્ષ માટે સાચો આશ્રય છે:

• સમ્યગ્દર્શન
• સમ્યગ્જ્ઞાન
• સમ્યક્ ચારિત્ર
• અહિંસા, સંયમ અને તપ

જ્યોતિષ દેવો પણ કર્મથી બંધાયેલા સંસારી જીવો છે. તેથી જૈન ધર્મમાં સર્વોચ્ચ આરાધ્ય છે અરિહંત, સિદ્ધ, આચાર્ય, ઉપાધ્યાય અને સાધુ — એટલે પંચ પરમેષ્ઠી.

Takeaway

જ્યોતિષ દેવ જૈન બ્રહ્માંડ વિજ્ઞાનમાં દેવગતિના એક વર્ગ છે, જેમાં સૂર્ય, ચંદ્ર, ગ્રહો, નક્ષત્રો અને તારાઓ સાથે સંબંધિત દેવો આવે છે. તેઓ પૂજનીય હોઈ શકે, પરંતુ મોક્ષમાર્ગના અંતિમ આશ્રય નથી; મોક્ષ માટે પંચ પરમેષ્ઠી, સમ્યગ્દર્શન, જ્ઞાન અને ચારિત્ર જ મુખ્ય છે.