જવાબ

ભરત ચક્રવર્તી રાજાએ અનેક યુદ્ધો કર્યા હોવા છતાં તેમને એ જ ભવમાં મોક્ષ મળ્યો, કારણ કે અંતે તેમની અંદર સંપૂર્ણ વૈરાગ્ય, આત્મજ્ઞાન અને કષાયોનો ક્ષય થયો.

જૈન ધર્મ મુજબ મોક્ષ માટે મુખ્ય કારણ બાહ્ય રાજપદ કે યુદ્ધ નથી, પરંતુ આત્માની આંતરિક શુદ્ધિ છે.

સમજૂતી

ભરત ચક્રવર્તી પ્રથમ તીર્થંકર ભગવાન ઋષભદેવના પુત્ર હતા. તેઓ મહાન ચક્રવર્તી રાજા બન્યા અને છ ખંડ પર વિજય પ્રાપ્ત કર્યો.

પરંતુ એક મહત્વની ઘટના પછી તેમને ગહન વૈરાગ્ય આવ્યું:

• તેમણે જોયું કે શરીર, સૌંદર્ય, રાજ્ય, વૈભવ અને સંબંધો બધું નાશવંત છે.
• તેમના મનમાં સંસાર પ્રત્યે આસક્તિ ઓછી થઈ.
• તેમણે આત્માનું સાચું સ્વરૂપ ઓળખ્યું.
• અંતે તેમણે કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું અને મોક્ષ પામ્યા.

જૈન દર્શનમાં કર્મનો બંધ માત્ર ક્રિયા પરથી નથી થતો, પરંતુ ક્રિયા પાછળના ભાવ પરથી થાય છે. યુદ્ધ કરવું હિંસક કાર્ય છે, પરંતુ મોક્ષ ત્યારે જ મળે છે જ્યારે આત્મા મોહ, રાગ, દ્વેષ અને કષાયોથી સંપૂર્ણ મુક્ત થાય.

ભરત ચક્રવર્તીના જીવનમાં શરૂઆતમાં રાજધર્મ, વિજય અને સામ્રાજ્ય હતું; પરંતુ અંતમાં તેઓ આત્મધર્મમાં સ્થિર થયા.

આધ્યાત્મિક સમજ

જૈન ધર્મમાં મોક્ષ માટે જરૂરી છે:

• સમ્યક દર્શન
• સમ્યક જ્ઞાન
• સમ્યક ચારિત્ર
• રાગ-દ્વેષનો સંપૂર્ણ ક્ષય
• ઘાતિયા કર્મોનો નાશ

ભરત ચક્રવર્તીએ અંતિમ અવસ્થામાં આ આત્મશુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. તેથી ભૂતકાળના રાજપદ અને યુદ્ધો હોવા છતાં, જ્યારે આત્મા સંપૂર્ણ શુદ્ધ થયો ત્યારે તેમને મોક્ષ મળ્યો.

મુખ્ય મુદ્દો

જૈન ધર્મનો સંદેશ એવો છે કે મોક્ષ બાહ્ય ઓળખથી નથી મળતો કે અટકતો — રાજા હોય કે ગરીબ, ગૃહસ્થ હોય કે સાધુ — જો આત્મા કષાય અને મોહથી સંપૂર્ણ મુક્ત થાય, તો મોક્ષ શક્ય છે.

સાર

ભરત ચક્રવર્તીને એ જ ભવમાં મોક્ષ મળ્યો કારણ કે અંતે તેમણે રાજ્ય, વૈભવ અને સંસારની આસક્તિ છોડીને આત્મસ્વરૂપમાં સ્થિરતા મેળવી, કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું અને કર્મોથી મુક્ત થયા.