જવાબ

હા, જૈન ધર્મ પ્રમાણે મોક્ષ માત્ર કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત થયા પછી જ મળે છે.

સમજૂતી

કેવળજ્ઞાન એટલે આત્માનું સંપૂર્ણ અને અનંત જ્ઞાન. જ્યારે આત્માના બધા જ્ઞાનાવરણીય કર્મો, દર્શનાવરણીય કર્મો, મોહનીય કર્મો અને અંતરાય કર્મો નષ્ટ થાય છે, ત્યારે આત્માને કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.

પરંતુ કેવળજ્ઞાન મળતા જ તરત મોક્ષ થાય એવું જરૂરી નથી. કેવળી ભગવાન શરીર સાથે થોડો સમય લોકમાં રહે છે. પછી જ્યારે બાકી રહેલા અઘાતી કર્મો પણ પૂર્ણ રીતે નષ્ટ થાય છે, ત્યારે આત્મા શરીર છોડીને સિદ્ધશિલામાં સ્થિત થાય છે. તેને જ મોક્ષ કહે છે.

આધ્યાત્મિક સમજ

જૈન દર્શનમાં મોક્ષનો અર્થ છે:

• જન્મ-મરણના ચક્રથી સંપૂર્ણ મુક્તિ
• બધા કર્મોથી સંપૂર્ણ છૂટકારો
• આત્માના અનંત જ્ઞાન, અનંત દર્શન, અનંત સુખ અને અનંત વીર્યની પૂર્ણ પ્રગટતા

કેવળજ્ઞાન મોક્ષ પહેલાંની અનિવાર્ય અવસ્થા છે. એટલે મોક્ષ માટે કેવળજ્ઞાન જરૂરી છે.

સાર

કેવળજ્ઞાન વિના મોક્ષ નથી.
પહેલાં કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે, પછી બાકી રહેલા કર્મો ક્ષય પામે છે, અને અંતે આત્મા મોક્ષ પામે છે.