ભાવ પ્રતિક્રમણ એટલે શું?

ભાવ પ્રતિક્રમણ એટલે માત્ર શબ્દોથી કે વિધિથી નહીં, પરંતુ અંતર આત્માથી પોતાના દોષોનો પસ્તાવો કરવો અને ફરી તે દોષ ન થાય એવો સંકલ્પ કરવો.

જૈન ધર્મમાં પ્રતિક્રમણનો મુખ્ય ભાવ છે:

• કરેલા પાપની નિંદા કરવી
• પોતાના દોષો સ્વીકારવા
• મિચ્છામિ દુક્કડં કહેવું
• ભવિષ્યમાં સાવધ રહેવાનો નિશ્ચય કરવો
• આત્માને શુદ્ધિ તરફ વાળવો

સરળ ભાવ પ્રતિક્રમણ

હે અરિહંત પરમાત્મા,
હે સિદ્ધ ભગવંતો,
હે આચાર્ય ભગવંતો,
હે ઉપાધ્યાય ભગવંતો,
હે સર્વ સાધુ-સાધ્વી ભગવંતો,

મારા મન, વચન અને કાયાથી જાણતા કે અજાણતા જે પણ પાપ, અયોગ્ય ભાવ, કષાય, રાગ, દ્વેષ, ક્રોધ, માન, માયા, લોભ થયા હોય, તેની હું હૃદયપૂર્વક નિંદા કરું છું.

મારા કારણે કોઈ પણ જીવને દુઃખ થયું હોય, ભય થયો હોય, અપમાન થયું હોય, અથવા અહિંસાના માર્ગથી વિરુદ્ધ વર્તન થયું હોય, તો હું તેની અંતરથી ક્ષમા માંગું છું.

મારા દ્વારા થયેલા બધા દોષો માટે:

મિચ્છામિ દુક્કડં.

હું સંકલ્પ કરું છું કે આગળથી વધુ જાગૃતિ રાખીશ, અહિંસા, સત્ય, અચૌર્ય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહના માર્ગે ચાલવાનો પ્રયત્ન કરીશ.

મારી આત્મા રાગ-દ્વેષથી મુક્ત બને, સમતા ભાવમાં સ્થિર રહે અને મોક્ષમાર્ગ તરફ આગળ વધે — એવી શુભ ભાવના રાખું છું.

આંતરિક ભાવના

પ્રતિક્રમણ કરતી વખતે ભાવ એવો હોવો જોઈએ:

• “દોષ બીજામાં નથી, મને મારા દોષ જોવાના છે.”
• “હું આત્મા છું, ક્રોધ-માન-માયા-લોભ મારા સાચા સ્વભાવ નથી.”
• “હું દરેક જીવ પ્રત્યે ક્ષમા અને મૈત્રી રાખું છું.”
• “મારે ભૂલ સુધારવી છે, માત્ર બોલવી નથી.”

ક્ષમાપના ભાવ

સર્વ જીવો પ્રત્યે મારો મૈત્રી ભાવ રહે.
કોઈ જીવ પ્રત્યે મારો દ્વેષ ન રહે.
જેમણે મને દુઃખ આપ્યું હોય, તેમને હું ક્ષમા કરું છું.
જેને મેં દુઃખ આપ્યું હોય, તેઓ મને ક્ષમા કરે.

મિચ્છામિ દુક્કડં.

Takeaway

ભાવ પ્રતિક્રમણનો સાચો સાર એ છે કે આત્મા પોતાના દોષોને ઓળખે, પસ્તાવો કરે, ક્ષમા માંગે અને સમતા-અહિંસાના માર્ગે આગળ વધે.