Answer

જૈન ધર્મમાં પચ્ચક્ખાણ એટલે નિશ્ચિત સમય માટે કોઈ ભોગ, આહાર, પાણી અથવા અમુક પ્રવૃત્તિનો ત્યાગ કરવાનો સંકલ્પ.

નવકારશી, પોરિસિ, સાઢપોરિસિ, પુરિમડ્ઢ વગેરે પચ્ચક્ખાણોમાં મુખ્યત્વે સૂર્યોદય પછી કેટલો સમય સુધી આહારનો ત્યાગ કરવો તે નક્કી થાય છે.

• નવકારશી — સૂર્યોદય પછી થોડો સમય પસાર થયા બાદ જ આહાર લેવાનો નિયમ.
• પોરિસિ — સૂર્યોદય પછી એક પ્રહર જેટલા સમય સુધી આહારનો ત્યાગ.
• સાઢપોરિસિ — પોરિસિ કરતાં વધુ સમય સુધી આહારનો ત્યાગ.
• પુરિમડ્ઢ — દિવસના પૂર્વ ભાગ સુધી આહારનો ત્યાગ.

Explanation

આ પચ્ચક્ખાણોનો હેતુ માત્ર “ન ખાવું” નથી, પરંતુ ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ, સંયમ અને જાગૃતિ વધારવાનો છે.

સામાન્ય રીતે સમજીએ તો:

• નવકારશીમાં સૂર્યોદય પછી આશરે 48 મિનિટ પછી આહાર લેવામાં આવે છે.
• પોરિસિમાં સૂર્યોદય પછી આશરે 3 કલાક સુધી આહાર ન લેવાય.
• સાઢપોરિસિમાં સૂર્યોદય પછી આશરે 4.5 કલાક સુધી આહાર ન લેવાય.
• પુરિમડ્ઢમાં દિવસના મધ્યાહ્ન પહેલાંના ભાગ સુધી આહારનો ત્યાગ રાખવામાં આવે છે.

આ સમયગણના પરંપરા, પ્રદેશ અને પંચાંગ પ્રમાણે થોડી બદલાઈ શકે છે. તેથી વ્યવહારિક રીતે પોતાના ગુરુ, ઉપાધ્યાય, સાધુ-સાધ્વીજી અથવા જાણકાર શ્રાવક પાસેથી ચોક્કસ સમય જાણવો યોગ્ય છે.

Spiritual Understanding

આવા પચ્ચક્ખાણો દ્વારા આત્મા ધીમે ધીમે ભોગવાસનાથી દૂર થવાનો અભ્યાસ કરે છે.

• ભૂખ સહન કરવાની શક્તિ વધે છે.
• ખોરાક પ્રત્યેની આસક્તિ ઓછી થાય છે.
• સંયમ અને તપની ભાવના જાગે છે.
• દૈનિક જીવનમાં ધર્મ માટે જાગૃતિ વધે છે.

Takeaway

નવકારશી, પોરિસિ, સાઢપોરિસિ અને પુરિમડ્ઢ — આ બધાં પચ્ચક્ખાણો આહાર-સંયમના અલગ-अलग સ્તર છે. તેમનો સાચો ભાવ છે: ઓછું ભોગવવું, વધુ જાગવું, અને આત્મા તરફ આગળ વધવું.