Answer

Jain Dharma મુજબ દેવલોક અને નરકમાં પણ સમયનું માપ હોય છે, પરંતુ ત્યાં સૂર્ય-ચંદ્રથી દિવસ-રાતનું જ્ઞાન થતું નથી.

ત્યાં સમયનું જ્ઞાન સ્વાભાવિક રીતે, પોતાના આયુષ્યના ક્ષયથી, અને દેવો/નારકી જીવોની વિશેષ શક્તિઓ દ્વારા થાય છે.

ભારત ક્ષેત્રનો એક દિવસ અને દેવલોકનો એક દિવસ સરખા નથી એવું સામાન્ય રીતે સમજવું જોઈએ. આપણા અહીં દિવસ-રાત સૂર્યના ઉદય-અસ્તથી અનુભવાય છે, જ્યારે દેવલોક અને નરકમાં સમયનો અનુભવ અલગ પ્રકારનો હોય છે.

Explanation

જૈન બ્રહ્માંડ વિજ્ઞાન મુજબ:

• મનુષ્યલોકમાં દિવસ-રાત સૂર્ય અને ચંદ્રના ગતિચક્રથી સમજાય છે.
• દેવલોકમાં સૂર્ય-ચંદ્રના આધારે દિવસ-રાત નથી.
• નરકમાં પણ સૂર્ય-ચંદ્રનો પ્રકાશ કે દિવસ-રાતનું ચક્ર નથી.

ત્યાં રહેલા જીવો સામાન્ય માનવો જેવી રીતે “સવાર-સાંજ” જોઈને સમય નથી માપતા. તેમને પોતાના ક્ષેત્ર પ્રમાણે સમયની સમજ થાય છે.

જૈન શાસ્ત્રોમાં દેવો અને નારકી જીવોના આયુષ્યનું વર્ણન ખૂબ વિશાળ સમયમાપમાં થાય છે, જેમ કે:

• પલ્યોપમ
• સાગરોપમ

આ સમયમાપ મનુષ્યના સામાન્ય દિવસ, મહિનો કે વર્ષ કરતાં અતિ વિશાળ છે.

Spiritual Understanding

આ વાતનો મુખ્ય આધ્યાત્મિક અર્થ એ છે કે:

• દેવલોક સુખમય છે, પણ ત્યાંથી પણ મોક્ષ મળતો નથી.
• નરક દુઃખમય છે, પણ તે પણ કર્મફળનું ક્ષેત્ર છે.
• સમય જ્યાં પણ હોય, આત્મા કર્મના બંધનથી બંધાયેલો રહે છે.
• મોક્ષ માટે સાચો પ્રયત્ન મનુષ્યભવમાં જ શક્ય છે.

દેવલોકમાં લાંબું આયુષ્ય અને સુખ હોવા છતાં તે શાશ્વત નથી. નરકમાં ભયાનક દુઃખ હોવા છતાં તે પણ અનંત નથી. બંને સંસારમાં જ આવે છે.

Takeaway

દેવલોક અને નરકમાં સમય હોય છે, પરંતુ તે ભારત ક્ષેત્રના સૂર્ય-ચંદ્ર આધારિત દિવસ-રાત જેવો નથી. ત્યાંનો સમય અને આયુષ્ય અત્યંત વિશાળ અને અલગ રીતે અનુભવાય છે. જૈન દૃષ્ટિએ મુખ્ય વાત એ છે કે કોઈ પણ લોકમાં સમય પસાર થાય છે, પરંતુ મુક્તિ માટે સમ્યક દર્શન, સમ્યક જ્ઞાન અને સમ્યક ચારિત્રનો માર્ગ મનુષ્યભવમાં જ અપનાવવો જરૂરી છે.