જવાબ

દેરાવાસી જૈન પરંપરામાં મૂર્તિપૂજા એટલા માટે કરવામાં આવે છે કે તીર્થંકર ભગવાનની મૂર્તિ આત્માના શુદ્ધ, વીતરાગ અને સર્વજ્ઞ સ્વરૂપની યાદ અપાવે છે. જૈન ધર્મમાં તીર્થંકર ભગવાન કૃપા કરીને પાપ દૂર કરે છે એવો ભાવ નથી; પરંતુ તેમની મૂર્તિ સામે ભક્તિ કરવાથી આપણામાં સમ્યક્ દર્શન, વિનય, શાંતિ, વૈરાગ્ય અને આત્મશુદ્ધિનો ભાવ જાગે છે.

સમજૂતી

દેરાવાસી જૈનો મંદિરમાં જઈને તીર્થંકર ભગવાનની પ્રતિમા સામે પૂજા, પ્રતિક્રમણ, સ્તુતિ, વંદન અને ધ્યાન કરે છે. તેનો મુખ્ય હેતુ છે:

• આદર્શનું સ્મરણ: તીર્થંકર ભગવાને રાગ-દ્વેષ, ક્રોધ, માન, માયા, લોભ વગેરે જીતીને મુક્તિ મેળવી. મૂર્તિ આપણને એ આદર્શની યાદ અપાવે છે.
• વીતરાગ ભાવ: ભગવાનની શાંત અને સમતાભરી પ્રતિમા જોઈને મનમાં શાંતિ અને સમતા લાવવાનો પ્રયત્ન થાય છે.
• વિનય અને ભક્તિ: પૂજા દ્વારા અહંકાર ઓછો થાય છે અને શ્રદ્ધા, નમ્રતા તથા શુભ ભાવ વધે છે.
• આત્મચિંતન: જૈન પૂજા બહારની ક્રિયા પૂરતી નથી; તે અંદરના આત્માને શુદ્ધ બનાવવાની સાધના છે.
• કર્મ નિર્જરા: શુદ્ધ ભાવથી કરેલી ભક્તિ, દાન, વંદન અને આરાધના શુભ ભાવ જગાવે છે, જે કર્મોની નિર્જરામાં સહાયક બને છે.

જૈન દૃષ્ટિએ મૂર્તિનો અર્થ

જૈન ધર્મમાં મૂર્તિ “ઈશ્વર પાસેથી વરદાન માગવા” માટે નથી. તીર્થંકર ભગવાન સિદ્ધ અવસ્થામાં હોય છે; તેઓ રાગ-દ્વેષથી પર છે અને કોઈને પ્રસન્ન કે અપ્રસન્ન થતા નથી.

મૂર્તિપૂજાનો સાચો ભાવ એવો છે:

• “હે ભગવાન, તમે જેવાં વીતરાગ બન્યા, તેવો માર્ગ હું પણ અનુસરું.”
• “મારા અંદરના ક્રોધ, માન, માયા, લોભ ઓછા થાય.”
• “મારા આત્માનું શુદ્ધ સ્વરૂપ પ્રગટ થાય.”

અર્થાત્ મૂર્તિપૂજા તીર્થંકર ભગવાનને બદલવા માટે નથી, પરંતુ પોતાના ભાવ બદલવા માટે છે.

દેરાવાસી અને અન્ય પરંપરાઓ

જૈન ધર્મમાં વિવિધ પરંપરાઓ છે. દેરાવાસી પરંપરા મંદિરો અને તીર્થંકર પ્રતિમાની પૂજાને સ્વીકારે છે. સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથી પરંપરાઓ મૂર્તિપૂજા કરતી નથી, પરંતુ સામાયિક, પ્રતિક્રમણ, ધ્યાન, સ્વાધ્યાય અને આચાર પર ભાર મૂકે છે.

બન્ને પરંપરાઓનો મૂળ હેતુ એક જ છે:

• અહિંસા
• સંયમ
• આત્મશુદ્ધિ
• કર્મક્ષય
• મોક્ષમાર્ગ

ફરક મુખ્યત્વે સાધનાની પદ્ધતિમાં છે.

આધ્યાત્મિક સમજ

જૈન ધર્મમાં બહારની પૂજા ત્યારે જ સાચી ગણાય જ્યારે અંદર વિનય, શુદ્ધ ભાવ, વૈરાગ્ય અને આત્મજાગૃતિ વધે. માત્ર દ્રવ્યપૂજા કરીને જો મન રાગ-દ્વેષથી ભરેલું રહે, તો તેનો સાચો લાભ મળતો નથી.

દેરાવાસી મૂર્તિપૂજાનો ઊંડો સંદેશ છે:

• ભગવાનની મૂર્તિ જુઓ, પણ લક્ષ્ય પોતાના આત્મા પર રાખો.
• ભગવાનને નમો, પણ પોતાના કષાયો ઘટાડો.
• પૂજા કરો, પણ જીવનમાં અહિંસા અને સંયમ ઉતારો.

Takeaway

દેરાવાસી જૈન મૂર્તિપૂજા તીર્થંકર ભગવાન પાસેથી ભૌતિક લાભ માગવા માટે નથી, પરંતુ વીતરાગતા, સમતા, વિનય અને આત્મશુદ્ધિના ભાવ જગાડવા માટે છે. મૂર્તિ ભગવાન નથી; મૂર્તિ ભગવાનના ગુણોની યાદ અપાવતું પવિત્ર સાધન છે.