જવાબ

જૈન દર્શન અનુસાર આત્મા ચેતન દ્રવ્ય છે — એટલે કે જેને જ્ઞાન અને દર્શન કરવાની શક્તિ છે તે આત્મા છે.

આત્માને ઓળખવાનો મુખ્ય માર્ગ છે:

• “હું શરીર નથી, હું આત્મા છું” એવો ભેદજ્ઞાન કરવો.
• શરીર, મન, વાણી, ઇન્દ્રિયો અને ભાવનાઓથી અલગ પોતાના ચેતન સ્વરૂપને સમજવું.
• રાગ, દ્વેષ, ક્રોધ, માન, માયા, લોભથી દૂર રહીને સમ્યક્ દ્રષ્ટિ વિકસાવવી.

આત્માને સામાન્ય ભૌતિક પદાર્થ જેવો સ્થિર આકાર નથી. પરંતુ જૈન તત્ત્વજ્ઞાન પ્રમાણે સંસારી આત્મા જે શરીરમાં રહે છે, તે તે શરીરના પરિમાણ પ્રમાણે વ્યાપ્ત રહે છે. મુક્ત આત્મા સિદ્ધશિલામાં રહે છે અને કર્મબંધનથી સંપૂર્ણ મુક્ત હોય છે.

સમજૂતી

આપણે સામાન્ય રીતે “હું” શબ્દ શરીર માટે વાપરીએ છીએ — જેમ કે “હું દુઃખી છું”, “હું બીમાર છું”, “હું સુંદર છું”. પરંતુ જૈન દ્રષ્ટિએ શરીર બદલાય છે, મનના વિચારો બદલાય છે, ભાવનાઓ બદલાય છે; પરંતુ જે આ બધાનું અનુભવ કરે છે તે આત્મા છે.

આત્માની ઓળખ માટે વિચારવું:

• જે જાણે છે તે આત્મા છે.
• જે જુએ છે તે આત્મા છે.
• જે સુખ-દુઃખનો અનુભવ કરે છે તે આત્મા છે.
• શરીર જડ છે; આત્મા ચેતન છે.

જૈન ધર્મમાં આત્માનો મૂળ સ્વભાવ છે:

• અનંત જ્ઞાન
• અનંત દર્શન
• અનંત સુખ
• અનંત વીર્ય

પરંતુ કર્મોના બંધનથી આ ગુણો ઢંકાઈ જાય છે.

આકાર વિશે

આત્મા પથ્થર, લાકડું કે શરીર જેવી જડ વસ્તુ નથી, તેથી તેનો ભૌતિક આકાર નથી.

પરંતુ જૈન સિદ્ધાંત મુજબ:

• આત્મા અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
• આત્મા ચેતન છે.
• સંસારી આત્મા શરીરના પ્રદેશોમાં વ્યાપ્ત રહે છે.
• હાથીના શરીરમાં રહેલો જીવ હાથીના શરીર જેટલો વ્યાપ્ત હોય છે.
• કીડાના શરીરમાં રહેલો જીવ કીડાના શરીર જેટલો વ્યાપ્ત હોય છે.

એથી કહી શકાય કે આત્મા સ્થૂળ ભૌતિક આકારવાળો નથી, પરંતુ શરીર પ્રમાણે વ્યાપકતા ધરાવે છે.

આધ્યાત્મિક સમજણ

આત્માને સાચી રીતે ઓળખવું એટલે પોતાના સત્ય સ્વરૂપ તરફ જાગવું.

જ્યારે જીવ સમજે છે કે:

• હું શરીર નથી
• હું મન નથી
• હું ક્રોધ-માન-માયા-લોભ નથી
• હું જ્ઞાન-દર્શન સ્વરૂપ આત્મા છું

ત્યારે સમ્યક્ દ્રષ્ટિ તરફ આગળ વધે છે. આ જ મોક્ષમાર્ગની શરૂઆત છે.

સાર

આત્માને આંખોથી જોઈ શકાતો નથી, પરંતુ તેના ગુણોથી ઓળખી શકાય છે. જ્ઞાન, દર્શન અને અનુભવ કરવાની શક્તિ આત્માની ઓળખ છે. આત્મા ભૌતિક આકારવાળો નથી, પરંતુ સંસારમાં તે પોતાના શરીર જેટલો વ્યાપ્ત માનવામાં આવે છે.