જવાબ

અરિહંત એટલે જેમણે અંદરના શત્રુઓ — રાગ, દ્વેષ, ક્રોધ, માન, માયા, લોભ વગેરે —નો નાશ કર્યો છે અને કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે.

નવકાર મંત્રમાં “ણમો અરિહંતાણં” પહેલું પદ છે, જ્યારે સિદ્ધ ભગવાન બીજા પદમાં આવે છે. તેનું કારણ એ છે કે અરિહંત ભગવાન જીવતા હોય છે અને તેઓ ધર્મતીર્થની સ્થાપના કરીને જીવાત્માઓને મોક્ષમાર્ગ બતાવે છે.

સમજૂતી

અરિહંત ભગવાન:

• કેવળજ્ઞાની હોય છે
• ચાર ઘાતી કર્મોનો ક્ષય કરી ચૂક્યા હોય છે
• સમવસરણમાં ઉપદેશ આપે છે
• ચારિત્ર, સમ્યક દર્શન અને સમ્યક જ્ઞાનનો માર્ગ સમજાવે છે
• સંઘ અને તીર્થની સ્થાપના કરે છે

સિદ્ધ ભગવાન:

• સંપૂર્ણ મુક્ત આત્મા છે
• શરીરરહિત છે
• સિદ્ધશિલામાં નિવાસ કરે છે
• તેમણે બધા કર્મોનો ક્ષય કરી મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો છે
• તેઓ ઉપદેશ આપતા નથી, કારણ કે તેઓ સંસારથી સર્વથા પર થઈ ગયા છે

અરિહંતનું સ્થાન સિદ્ધ કરતાં પહેલા કેમ?

તત્ત્વની દૃષ્ટિએ સિદ્ધ ભગવાન સર્વથા મુક્ત અને પૂર્ણ છે. પરંતુ ઉપકારની દૃષ્ટિએ અરિહંત ભગવાન આપણાં માટે પ્રથમ પૂજ્ય છે, કારણ કે:

• અરિહંત ભગવાન જીવંત માર્ગદર્શક છે
• તેમના ઉપદેશથી જ આપણે ધર્મ જાણીએ છીએ
• તેઓ મોક્ષનો માર્ગ પ્રગટ કરે છે
• તેઓ તીર્થ અને ચતુર્વિધ સંઘની સ્થાપના કરે છે

આથી નવકાર મંત્રમાં પહેલા અરિહંતને નમસ્કાર કરવામાં આવે છે, પછી સિદ્ધને.

આધ્યાત્મિક સમજ

અરિહંત ભગવાન આપણને બતાવે છે કે આત્મા કર્મબંધનથી મુક્ત થઈ શકે છે. તેઓ માત્ર પૂજ્ય નથી, પણ જીવાત્મા માટે જીવંત પ્રેરણા છે.

સિદ્ધ ભગવાન અંતિમ લક્ષ્ય છે, અને અરિહંત ભગવાન એ લક્ષ્ય સુધી પહોંચાડનાર માર્ગદર્શક છે.

સાર

સિદ્ધ ભગવાન મોક્ષનું પૂર્ણ સ્વરૂપ છે, જ્યારે અરિહંત ભગવાન મોક્ષમાર્ગ બતાવનાર ઉપકારી ભગવાન છે. તેથી નવકાર મંત્રમાં અરિહંતનું પદ પ્રથમ આવે છે.