જવાબ

નવકારસીનું પચકાણ એટલે સૂર્યોદય પછી આશરે 48 મિનિટ સુધી આહાર-પાણીનો ત્યાગ કરવાનો નિયમ લેવો.

જૈન પરંપરામાં નવકારસી સામાન્ય રીતે સવારે લેવાતું નાનું વ્રત છે, જેમાં સાધક સૂર્યોદય પછી એક મુહૂર્ત જેટલા સમય સુધી ખાવા-પીવાનું છોડીને આત્મસાધના, સંયમ અને જાગૃતિ રાખે છે.

નવકારસીનું પચકાણ શું છે?

“પચકાણ” એટલે પોતાના મન, વચન અને કાયાથી કોઈ નિયમ ધારણ કરવો.

નવકારસીના પચકાણમાં ભાવ એવો હોય છે કે:

• હું સૂર્યોદય પછી નવકારસીનો સમય પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી આહારનો ત્યાગ કરું છું.
• આ સમય દરમિયાન શક્ય હોય તેટલી સાવધાની, સંયમ અને ધાર્મિક ભાવના રાખું છું.
• આ નિયમ આત્મશુદ્ધિ અને કર્મનિર્જરા માટે ધારણ કરું છું.

નવકારસીનો સમય

પરંપરાગત રીતે નવકારસીનો સમય:

• સૂર્યોદય પછી 48 મિનિટ માનવામાં આવે છે.
• આ સમય પૂરો થયા પછી જ આહાર અથવા પાણી લેવાય છે.
• સ્થાનિક સૂર્યોદયનો સમય ધ્યાનમાં લેવો જોઈએ.

ઉદાહરણ તરીકે, જો સૂર્યોદય સવારે 6:30 વાગ્યે હોય, તો નવકારસીનો સમય લગભગ 7:18 વાગ્યા સુધી ગણાય.

નવકારસીમાં શું ટાળવું?

નવકારસીના સમય દરમિયાન સામાન્ય રીતે:

• ખોરાક લેવો નહીં
• પાણી પીવું નહીં
• અનાવશ્યક ભોગવિલાસ ટાળવો
• અશુભ વિચારો, ક્રોધ, માયા, લોભ વગેરેમાંથી બચવાનો પ્રયત્ન કરવો

નવકારસીનું આધ્યાત્મિક મહત્ત્વ

નવકારસી માત્ર ખાવા-પીવાનું મોડું કરવાનું નામ નથી. તેનો મુખ્ય ભાવ છે:

• સંયમ — ઇન્દ્રિયોને નિયંત્રિત કરવી
• જાગૃતિ — શરીરની માંગ કરતાં આત્માની સાધનાને મહત્ત્વ આપવું
• કર્મનિર્જરા — તપ અને ભાવના દ્વારા કર્મોનું ક્ષય કરવો
• અહિંસા — સાવધાનીપૂર્વક જીવન જીવવાની ભાવના વધારવી

પચકાણ લેતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતો

• પચકાણ શ્રદ્ધા અને સમજણથી લેવું.
• શક્ય હોય તો ગુરુભગવંત, સાધુ-સાધ્વીજી અથવા જાણકાર શ્રાવક-શ્રાવિકા પાસેથી યોગ્ય વિધિ સમજવી.
• આરોગ્યની સમસ્યા હોય તો પોતાની ક્ષમતા મુજબ સંયમ રાખવો.
• વ્રતનો ભાવ અહંકારથી નહીં, પણ વિનય અને આત્મકલ્યાણથી હોવો જોઈએ.

Takeaway

નવકારસીનું પચકાણ સૂર્યોદય પછી 48 મિનિટ સુધી આહાર-પાણીનો ત્યાગ કરવાનો સંયમ છે. તેનો સાચો ભાવ શરીર પર નિયંત્રણ, આત્માની જાગૃતિ અને ધર્મમાં વધુ સ્થિરતા લાવવાનો છે.